Isang Araw sa Buhay


Ang unang hampas ay nangaling kay L. 32, pitong taong sa pagkapulis, may dalawang arak, isang lalaki at isang babae, ilang beses na madestino sa rali pero unang pagkakataon na kaharap mismo ang mga aktibista. Tubong Ilocos si L, minsan pinangarap manging enhinyero, paboritong pagkain ang chopsuey. Laging meron tuwing may okasyon at kapag makakaluwag. Tinamaan ng batuta nya si V, 25, dating estudyante ng mass communications, hindi nakapagtapos, pinangarap maging abogado, ngayon ay walang masasabing masama sa pagiging organizer ng urban poor. Kinalakihan ang mga kilos protesta. Araw ng pagbisita ng pangulo ng Amerika para pirmahan ang isang panibagong kasunduang military. Natigil lang ag gulo pagkatapos gumamit ng tatlong water canon. Labinlima ang sugatan sa mga militante, pito ang sa mga pulis. Umuwi si L na namamaga ang mukha. Napabuntonghininga lang ang kanyang asawa. Ibinalita na nakapag-utang sya ulit ng bigas. Malapit na ulit ang pasukan. Di bale, isip ni L, kahit papano nandito na ang mga Amerikano sakaling lusubin ang Pilipinas ng Tsina. Hindi yan naintindihan ng mga kampon ng mga komunista. Nagbibihis na sia L nang pumasok ang kanyang bunso. Babae, anim na taong gulang. Sabik na maging grade one sa pasukan. Yayakapin sana ang tatay nya pero naramdaman ang konting pagpalag ni L. Humingi ito ng paumanhin. Pinagsabihan ng nanay na matulog na. Pabayaan mo na, sabi ni L. Napabuntonghininga ulit ang asawa. Nagtanong ang bata kung ano ang nangyari. Hindi na rin malinaw kay L. Sinabi nya nalang, “Ginawa lang ng tatay ang trabaho nya.” Napanatag ang bata kahit papano. Lingid sa kaalaman ni L, yun at yun din ang ginawa nya.

Ang Bisita


Nasasabik ngayon si K.

May bisitang makata ang campus. Naghintay pa siya ng isang oras bago magsimula ang workshop, tumambay sa mga upuan mag-isa, sinubukang magbasa at nakipaglaban sa mga lamok. Bakit kasi alas-singko pa ng hapon ang schedule. Dumidilim na at walang tao ang mga bulwagan ng gusali. Pumasok siya sa AVR. Nakaandar ang aircon. Konti lang ang mga estudyante. Mga ka-kurso din nya sa B.A. Literature ang karamihan. Mga pamilyar na mukha ang iba. Kumpleto din ang faculty ng humanities department. Napatigil si K nang makitang handa na ang bisita sa harap. Doon din ang may bakanteng upuan. Nakipangsiksikan muna siya, tumingin sa dinadaanan at iniisip na hindi sana sya masyadong pinapansin ng bisita. Nakaupo rin sya sa wakas. Puti na ang buhok ng makata. Retired na pero maaliwalas pa rin ang mukha. Naka-puting polo at maong na pantalon. May salamin pero hindi sinusuot, nakakwintas. Katamtaman ang tangkad, medyo malaki ang tyan.

Nagsimula na.

Introduction of the speaker. Taga-Leyte, retired na professor, sumusulat sa dalawang wika. Isang libro ang mga tulang Waray, pitong libro ng mga tulang Ingles. Pinanganak sa Iloilo, taga-Pavia ang nanay. Huminga ng malalim si K. Sana hindi ang tula nya ang unang isasalang. Alam na nya ang takbo ng mga workshop na ito. Konting lecture kuno. Tsaka ang madalas madugong paggisa sa mga obra. Ang pinadala nyang tula ay social commentary. Masaya to mamya, double-trouble. Siguradong syang puro mga tula ng kasawian ang pinadala ng iba. Nagsalita na ang bisita.
Disappointed daw sya.

Hilaw na hilaw ang mga tulang pinadala namin. Hindi pa kami handa sa isang writing course kaya naghanda nalang sya ng isang reading course. Wala kaming kapit sa wika at porma. Sa madaling salita, sa tradisyon ng panulaan. Pinamigay ang handouts. May mga lumang kanta/tulang Hiligaynon. Pinakanta. Pinabasa. Pinabilang ng syllables. Pinahanap ng mga tugma.

Isang tula ni e.e. cummings.

Tanungan. Bakit ganyan? Bakit ganyan ang pagkasulat? Ano ibig sabihin nito? Ano ang epekto? Pinagalitan ang isang kasama ko.

Over-reading daw.

Tumawa ako pero mahina lang. Tuloy ang pasyon. Wala nang oras. Nagbasa sya ng isang tula nya tungkol sa pinsala ni Bagyong Yolanda sa Tacloban. Tahimik. Madamdamin ang pagbasa. Binaba ang papel, tumingin sya sa amin. Tapos na pala. Palakpakan. Huling payo: gusto nyong sumulat? Matuto munang magbasa.

Palakpakan.

May pahabol. Alamin ang tradisyon na pinagmulan. At para na rin may bumili ng mga libro namin. Tawanan.

Tumawa si K pero mahina lang.

June 12 2014

Image


EDCA, Pork Barrel,kapabayaan pagkatapos ng Bagyong Yolanda, pribatisasyon ng mga hospital at pamantasan, harassment ng mga katutubo, hacienda luisita, mahaba pa ang listahan

Dagli 005


Pilosopo Tasyo version 2.0. Nalalakad syang may makasalubong na bata. May hawak na ibon at itinago sa likod nito. Tinanong sya kung buhay o patay ito. Kung sasabihin nyang buhay, pipisilin ito ng bata hanggang mamatay. Kung sasabihin nyang patay, pakakawalan ito ng bata. Wala syang lusot. Kaya sinabi nyang, nasa iyong kamay ang sagot. Unang alternatibong nangyari: hinampas ni Tasyo gamit ng baston ang bata sa mukha at lumipad ang ilang ngipin at dugo nito. Sabay sigaw, putangina ina mo, wag mong aksayahin oras ko, gago. Nakawala ang ibon. Ikalawang alternatibong nangyari: dumating ang mga batang sinuhulan ni Tasyo at pinagtulungan ang batang wais. Nakawala ang ibon. Ikatlong alternatibong nangyari: dumating ang galit na nanay ng bata, hinahanap ang inutos na bilhing suka sa tiangge. Uuwi ang bata at makakawala ang ibon. Ikaapat na alternatibong nangyari: hindi pinansin ni Tasyo ang bata. Ikalimang alternatibong nangyari:inisip ni Tasyo ang walang katapusan posilbleng mangyari at sinabi sa bata. Hindi lang sa kamay mo nakasalalay ang sagot.

Dagli 004


Nanood ako kanina ng palabas pagkatapos ng kantahan tuwing Linggo ng hapon. Bukas pa ako babalik sa Miag-ao. Panandalian akong sumuko sa kababawan ng Facebook. Mga bagong artista naman. Mga teen-agers at ang kanilang mga problema sa pag-ibig. Puro baguhan. Ginawa ang show para sa mga baguhan na to. Puro magaganda at gwapo. Maputi, matangos ang ilong, matatangkad, payat. Halatang may halong dugo ng dayuhan. May Chinita, may Amerikana, may isa pang French kung ang pangalan nya ang pagbabasihan. May ilang hindi talaga marunong umarte. May ilang medyo okay na rin. Parang mga batang umuwing pa-ekis ang paglakad pero pilit na pinapaliwanag sa mga magulang na hindi sila lasing. Dyosko ano ba tong nangyayari. Nakikita ang mga imahen ng mga kabataan na to hindi dahil sa kakayahan kundi dahil sa, yun nga imahen. Hindi maganda magsalita, baluktot. Umuwi sila sa Pilipinas para mag-artista. Okay lang sana kung model pero kung artista? Bawat bagay na nakikta ko mali pero hindi ko pinatay ang TV. Kahit alam kong hindi sila magbabago. Alam ko kung ano ang magiging takbo ng kwento. Hindi nga marunong mag-Filipino na diretso, ipaliliwanag pa ang nararamdam?

Dagli 003


Sabi ni Hemingway, dapat ginagawang disiplina ang pagsusulat. Hindi pwedeng kung kailan lang may inspirasyon. Walang may mangyayari sayo kung ganun. Dapat araw-araw may sinusulat ka. Kahit hindi seryoso basta sumusulat. Kwento mo sa sarili mo kung ano ang nangyari sa araw mo. mga problema mo, gusto mong mangyari. Dapat may desenteng pwesto, walang distraksyon. Dapat may mga minimun words para disiplina. Kung wala talaga, simple lang payo niya. Sumulat ka lang ng isang totoong pangungusap. Walang pinapaliwanag kundi katotohanan. Nagustohan ko si pareng Ernest kasi simple ang mga kwento nya, at pangungusap. Pero kung pagtyagaan mo talaga, maliligaw ka rin. Binabasa ko ngayon ang libro nyang A Moveable Feast, memoir daw nya tungkol sa panahon na kinalagi niya sa Paris. Dito ko nakuha ang ewan na payo tungkol sa isang totoong pangungusap kada araw. Kung kailan sya namatay saka lang nalathala ang librong ito. Kasi huli na nya itong sinulat. Wala na sya sa Paris. Ibang klase. Parang work of fiction na. Dreamy ang Paris na binibigay nya sa akin. O ang Paris na kanyang kamalayan, isang kamalayan ng matandang manunulat na kalaunan ay papatayin ang sarili nya. Natakot ako baka ito rin ang mangyayari sa Miag-ao dahil sa pinagsusulat ko. Hindi mo na mararanasan ang lugar sa kung ano sya, kundi ayon na lang kung ano sya para sa iba. Mga Amerikano lang naman ang mahilig magromansa sa Paris. Mga dayo. Tulad ko. Ang mga dayo ang mahilig bumuhay ng mga lugar. Lahat tayo lumalaki sa paniniwalang may isang lugar sa labas ng ating kinalakihan na mas makapagbibigay ng kahulugan sa buhay natin. Pagdating doon, madidismaya tayo kasi wala naman palang pinagkaiba ang mga lugar sa mga tula kesa sa mga lugar na hindi ginagawan ng tula. Pero ayaw natin magpatalo sa payak na realidad. Basa parin ng tula o kwento, kinig ng mga awit, nood ng mga pelikula. Mahirap tandaan na bilog ang mundo. Walang mga sulok, tuluyan. Ang laki yata ng ulo ko ah. Hemingway na agad. Sabi nya araw-araw. Sabi ko seseryosohin ko to ngayong taon. Ako pa lang mag-isa sa kwarto, bukas pa malamang darating ang room mates ko, nakatayo pa ang tatlong kama. Ibang klase. Unang araw pa lang palpak na. Mabuti nga.

Dagli 002


Sasakay na sana ako ng traysikel kanina pabalik sa dorm nang kinausap ako ng isang lalaki. Namumukhaan ko sya pero nakalimutan ko ang pangalan. Si Manong Cesar pala. Nakikipagkwentuhan sya sa ibang drayber ng traysikel. Nakilala ko si Mang Cesar mga dalawang taon na rin ang nakalipas. Malaki ang tinulong nya sa amin noong sa baranggay kami nila inaassign para sa CWTS. Nakitulog pa kami sa baranggay hall nila. Pinagtripan pa mga kaklase kong sosyalan at balisa. Mga kwentong aswang daw. Mag-ingat daw kami. Dinidiskitahan ang mga dayo. Alam naman naming pinagtitripan lang kami pero takot na takot ang dalawa sa kagrupo ko. Kasama si Mang Cesar si Kagawad Lando at ang asawa nitong buntis. Hindi pa gaanong malaki. Kinamusta ko ang mga nakilala namin doon. Mga bata, mga magsasaka. Ayos naman daw ang buhay. Ganon pa rin. Kinamusta ko rin si Kagawad Lando at ang asawa nito. Patay na raw si Pilar. Hindi kinaya ang panganganak. Lalong bumabaw ang takot ng ilan sa amin noong gabing ‘yon. Humingi ako ng pasensya at nagpaalam.

Dagli 001


Naging interesante lang ang pananatili ko sa Miag-ao noon makilala ko si Emily. Taga-Miag-ao at Psychology ang kinukuha. May ilang buwan din kaming nagkasama sa cheering. Gabi-gabing practice hanggang alas-dies. Akala ko hindi ako makakaahon sa gawain sa college. Langhiya ang dami ko pa lang bakanteng oras. Isang hapon, napadpad ako sa Brgy. H. Ang baranggay pagkatapos ng tulay. Pauwi na sana ako. Mga alas kwatro. Naglalakad ako papuntang highway para mag-abang ng traysikel pabalik sa dorm. Nakasalubong ko si Emily na nakapambahay. Litong-lito. Hindi nakapaniwala sa daan ako. Tinanong ako anong ginagawa ko doon. Sabi ko may pinuntahan na kamag-anak. Ganon ba, sabi nya. Aalis na ako nang niyaya nya akong pumunta sa tulay. Oo, sa tulay. Sabi ko bakit. Wala. Nakapunta ka na ba doon? Hindi pa. Maliit lang ang tulay. Dalawang lanes at may daanan ang mga tao sa gilid. Masikip. Kinakabahan nga ako minsan kasi sabay-sabay dumadaan ang mga jeepney, bus, truck, at traysikel dito. May bakal na pondasyon ang tulay. Sa kaliwa nito, makikita ang mga bundok sa isang magandang eksena. Nakakabalisa tuwing sa jeepney ako, dadaan dito, at ilang segundo lang tapos na ang tanawin na to. Sa susunod naman na byahe. Nakakamangha pero hindi naman yung high na high. Maya’t maya may dumadaan at siempre nakaharang kami sa daanan ng mga tao. Sabi ko ano ginagawa natin dito. Wala, sabi nya. Masdan mo ang ilog. Tumingin ako sa ilalim at medyo natutuyo ito. Maraming bato. Sa sobrang tuyo ng ilog, may mga matataas na damong tumutubo sa gilid nito. Sabi ko ano ngayon. Wala. Sumagi na ba sa isip mong tumalon sa mga tulad nito. Lintik. Medyo kinakabahan ako. Bakit? Wala lang, sabi nya. Ano kaya pakiramdam ng hangin ilang sandali bago ka mamatay. Ewan. Kung gusto mo, payo ko, mag zipline ka o bungee jumping. Thrill lang pala hanap mo. Gago iba yan. Sinasadya mo yan eh. Ginastosan mo pa. Gusto ko yung hangin na namararamdaman ng taong sumuko na sa buhay. Tinignan ko lang sya. Paano kaya, tuloy nya, habang nahuhulog ka, biglang nagbago ang isip mo. Ewan sabi ko. Walang kwenta, sabi ko, bakit mo ba ako dinala dito. Sumama ka naman sabi nya.

Huling Tango sa Cinematheque


Natapos ang pelikula ng alas-siete imedya. Naghahanda nang magsara ang cinematheque. Salamat. Balik kayo sa sunod. Oo. Maganda ang kwento. Hindi ito pinansin ni Philip. Maliban sa upoan ng security guard. Pareho sa upoan sa loob, pang-sine. Swabe. Ngimuti siya. Lumabas sya at tinext kung saan na ang pinsan nya. May kasama sya sa labas ng cinematheque. Babae. May tinatawagan. Tahimik na ang Dalan Solis. “Hello?” sabi ng babae sa telepono. “Kakatapos lang. Sayang.” Sinubukan ni Philip na hindi makinig. Hindi nya napigilan ang sarili.

Ang babae ang unang kumausap sa kanya, “May hinihintay ka rin?”

Ngumiti lang si Philip. Tinignan ang telepono kung may sumagot na text.

“Ang kulit naman ng kasama ko.”

“Ako nga rin.”

“Maganda pa naman ng palabas.”

“Oo nga.” Pepot Artista ang kakatapos lang na pelikula. Sinulat at dinirek ni Doy del Mundo. Sa wakas, nag-direk din si del Mundo. Tungkol ang kwento sa isang batang gustong maging child-star para maiahon sa hirap ang pamilya.

Binuksan ng babae ang telepono. Hindi napigilan ni Philip ang tumitig. Kahit malabo ang lighting, maganda pa rin ang babae. Naaliw si Philip sa sarili nya. “Nakahapunan ka na ba?” Bahala na.

“Ha?” nag-isip ang babae. Tinignan ang oras sa relo. “Hindi pa nga eh.”

“Sasakay ka ng SM?”

“Naku, baka anong oras na tayo makarating doon.”

“Oo nga no?”

“May Chowking malapit dito.”

“Sige.”

Naglakad sila. Lena ang pangalan ng babae. Magdalena, pinaikli. Binuksan ng guard ang pinto para sa kanila. Marami pang tao. 24/7 ang branch na to. Pumila sila. Iniwan si Philip sa pila para makareserba ng mesa si Lena. Umupo sya sa mesang pang dalawa lang. Binayaran na ni Philip ang order. Masungit ang kahera. Sige lang.

“Alam mo, may writer na Magdalena din ang pangalan.” sabi ni Philip dala ang numero ng order nila.

“Talaga?”

“Oo.”

“Ano mga nasulat nya?”

“Marami. Napakarami. Pero walang may nagbabasa.”

“Malungkot.”

“Kahit ako.”

“Bakit mo sya kilala?”

“Alam ko lang.”

“Writer ka rin ba?”

“Sinusubukan.”

Dumating ang order nila. Kumain sila.

“Ako, tamad akong magbasa.” sabi ni Lena.

“Bakit naman?”

“Ewan.”

“Pero mahilig ka sa pelikula?”

“Sinasamba ko sila.”

“Hindi lang sine ang may kayang magkwento.”

“Totoo din.”

“Lahat ng tao dito ay may kanya-kanyang kwento.”

Tumingin sila sa paligid.

“Yan ba ang mga sinusulat mo?”

“Ang alin?”

“Tungkol sa araw-araw.”

“Minsan tungkol sa gabi din.”

Ngumiti si Lena. “Sige nga, gumawa ka ng kwento.”

“May kwento na ako tungkol sa isang 24/7 na fast food restaurant. Pero hindi ko pa nasulat.”

“Talaga?”

“Basta isang gabi may iba’t ibang tao sa restaurant. Empleyado, gwardya, manager, costumer, pulubi.”

“Tapos?”

“Basta may mangyayari sa kanila.”

“Yun na yun?”

“Oo.”

“Boring.”

“Ang buhay ay boring.”

“Kaya ka nga nagsusulat eh.”

“Basta.”

“Gawin mong horror.”

“Multo sa fast food?”

“Oo naman.”

“Bakit may magmumulto sa fast food?”

“Wala, dahil namatay sa sunog.”

“Hindi ito nasunog.”

“Pero yung sa taas.”

“Sa taas lang.”

“Nakita mo ba?”

“Hindi. Isang umaga, papunta ako sa klase. Sa West. Konti lang ang jeep sa Iznart. Sabi may sunog. Grabe ang traffic. Noong pauwi na ako saka ko nakita. Wala naman daw nasaktan.”

“Pero may sunog. Sapat na yun.”

“Paano?”

“Nakakatakot.”

“Gusto mong malaman kung ano mas nakakatakot?

“Ano?”

“Yung mga namatay noong Batas Militar.”

“Wag.”

“Bakit?”

“Basta.”

“May mas nakakatakot pa doon.”

“Wag.”

“Yung mga namatay pagkatapos ng Batas Militar.”

“Wag.”

“Bakit?”

“Magiging masyadong seryoso ang usapan na to.”

“Tapos?”

“Masama yun. Kakatapos lang natin manood ng sine.”

“Tapos?”

“Masyadong mabilis ang pagbalik sa realidad.”

“Tapos?”

“Ngayon lang tayo nagkakilala, dapat mababaw lang muna ang pag-usapan.”

Sasagot pa sana ni Philip. Nag-vibrate ang telepono nya sa bulsa. Napatigil si Philip. Tinignan nya ang telepono. Una na raw syang umuwi sabi ng pinsan nya. Pasensya. Bawi lang sa susunod.

“Konti lang kasi ang nangyayari sa Iloilo.”

“Hindi yan totoo.” sagot ni Philip.

“Buti pa ang Paris.”

“Hindi yan totoo.” ulit ni Philip.

“Napanood mo na ba ang Paris, je t’aime?”

“Oo naman.”

“Di ba maraming nangyayari sa Paris.”

“Pelikula lang yun.”

“Dito, tamad ang mga tao kahit sa pangalan. Iloilo ang syudad, Iloilo din ang probinsya.”

“Ano masama doon?”

“Hindi sigurado. Wala na ba ibang pangalan?”

“Kastila ang nagbigay ng pangalan sa Iloilo. Parte sa pagbuo ng imperyo ang pagpangalan sa mga lugar, pagguhit ng mapa.”

“Ano tawag ng mga ninuno natin sa lugar na to?”

“Wala.”

“Bakit?”

“Hindi importante kung taga saan ka noong unang panahon.”

“Malungkot pala noon.”

“Masaya noon.”

Hindi pinansin ni Lena ang banat nya.

“Ngayon kung gagawa tayo ng Iloilo, palangga ta ka masyadong magulo.”

“Mas maganda pakinggan, Iloilo, gugma ko.”

“Pwede rin.” Lumiwanag ang mukha ni Lena. “Gumawa ka.”

“Ha?”

“Sumulat ka ng mga kwento sa Iloilo, gugma ko.”

“Hindi pwede. Masyado akong matapang. Hindi cheesy.”

“Kahit na.”

“Ewan.”

“Dapat may kwento tungkol sa Iloilo Cinematheque.”

Tumawa si Philip. “Gusto ko parang Last Tango in Paris.”

“Ano yun?”

“Basta—”

Tumayo bigla si Lena at sinagot ang telepono. Inisip ni Philip paano ipaliwanag ang kwento ng Last Tango in Paris sa pinakasimpleng paraan. Mahirap. Sige lang. Bumalik si Lena sa mesa. “Kailangan ko nang umalis.”

“Bakit?”

“Dyan na ang nobyo ko. Yung kasama mo, anong sabi?”

“Uwi nalang daw ako.”

“Ganun ba? Sige mauna muna ako.”

“Ingat.”

“Isulat mo ha.” Ngumiti si Lena.

Hindi mapigilan ni Philip na marinig ang mga sigaw ni Marlon Brando.

Ngumiti din si Philip.

last-tango-in-paris
image from http://mymillionthblog.wordpress.com/2012/11/17/80/

Dagli 000


Bago pa man naging derektor ng malalaking produksyon tulad ng Batman at Inception, gumawa si Christopher Nolan ng isang pelikulang may pamagat na Following. Simple lang ang kwento; tungkol sa isang writer na hindi makasulat. Medyo gasgas na kung iisipin. Pero ang ginagawa nya, sinusundan nya ang mga tao. Kahit sino lang. Habang sinusundan ang kung sino mang matipuhan nya, umaasa syang makakuha ng isang material na pwedeng isulat. Medyo sira kung iisipin pero sya yung bida eh. Isang araw, mali yung napili nyang sundan. Isang magnanakaw, na napansin na sinusundan nga sya. Kinumpronta yung bida, nakinig sa paliwanag, at niyaya sa isang raket. Pagnanakaw. At panggugulo ng buhay ng ibang tao sa pamamagitan ng pagnanakaw. Exciting at masaya. Tuwangtuwa ang writer. Sa paghalukay ng mga gamit ng kung sino man, ginagawan nila ito ng kwento. Walang pakialam kung tama o mali. Ang pinaka-interesanteng parte ng pelikula para sa akin ay noon pinag-usapan nila ang diary. Sabi ng writer, personal yan, wag nating pakialaman. Sabi ng magnanakaw. Tanga. Nagsusulat ang tao sa diary ng mga sekreto, pagnanasa, dahil sa kalalimlaliman, gusto nilang may makabasa nito. Na sana balang araw, may makaintindi kung sino sya talaga at kung ano ang pinagdadaanan niya. Iniingat-ingatan pero gusto rin ikalat, ilantad pa nga sa lahat. Para sa akin, yung ang pinaka-kaluluwa ng kwento, ng pelikula, ng kahit anong likhang sining. Sa huli, finrame lang pala ang bidang writer. Hindi ko na alam kung paano nagkadugtong-dugtong ang lahat. Alam mo na, film noir, neo noir, ewan. Hilig ko yung mga ganitong tipo ng pelikula pero hindi pinroseso ng utak ko. Yung eksena lang tungkol sa diary ang natira. Nahuli ng pulis at kinulong ang writer sa lahat ng kagaguhan ng isang taong naisipan niya lang sundan. Nagbabasakaling may maisulat sya. Kawawang writer. Kawawang writer. Kawawang writer.