Muling Pagbisita sa Please Be Careful with My Heart


Noong nakaraang taon, sumulat ako ng sanaysay tungkol sa akala kong pagtatapos ng palabas na Please Be Careful with My Heart. Doon hinimay-himay ko ang mga sociopolitikal na aspeto ng naratibo ng palabas, at sa laking gulat ko sa galit na tinanggap ng blog ko! Magpahangang ngayon, hindi ko pa nasulat ang aking ‘a brief response’ na layunin sana bigyan linaw ang mga punto ko sa nasabing sanaysay. Naging subsob sa ibang gawain, nang tumagal kinalimutan ko na rin ang plano.

Naalala ko ang mga madramang tagpo sa aking blog dahil sa isang picture sa Facebook. 10154295_10152759087378154_2089341770318406985_n

Interesado lang ako malaman ang stand ngayon ng mga fans, lalo na yung mga haters ko, hingil sa naging takbo ng kwento. Ang binato nila sakin noon, bakit mo pilit dinudugtong ang palabas sa tunay na buhay? Hindi ba pwede, hinaing nila, na manood ng palabas dahil gusto lang ng tao manood ng palabas? Wag na isali ang pulitika, ideolohiya, ekonomiya, etc.

Paano to ngayon na ang palabas na mismo ang naglantad kung gaano ito naka-ugat sa realidad? Sa pamamagitan nang pag-extend at extend ng kwento para mapagsilbihan ang ekonomikong interest ng tagagawa (ABS-CBN).

Pervert’s Guide to Ideology (Sophie Fiennes, 2012)


Sa wakas napanood ko na rin ang sequel ng Pervert’s Guide to Cinema, pinagbibidahan siempre ni Slavoj Zizek. Muli, hinimay-himay ni Zizek ang mga piling pelikula para ipaliwanag ang konsepto at ang mga mekanismo ng ideology. Ito yung strongest point ng docu, ang focus sa ideology. Ang nauna, masyadong sabog at eclectic, kung ano-ano lang pinagsasabi ni Zizek. Isa pang dahilan siguro kung bakit mas nagustohan ko tong sequel dahil mas ‘sober’ na ako. Noong pinanood ko ang Guide to Cinema, manghang-mangha pa ako kay Zizek, pagkalipas ng mas maiging pag-aaral at diskusyon, saka lang lumitaw ang mga kahinaan ng gawa nya.

Ngayon, mas may effort si Zizek na ibaba mula sa ivory tower (Lacan-Hegel) ang mga teorya nya, maliban kasi sa mga pelikula, dinugtong din nya ang mga usapan sa mga recent na kaganapan tulad ng London riots at Occupy movement. Pero para sa akin, kulang pa rin. Ang conclusion ni Zizek, “we should not only change our dreams, but also how we dream”. Ayos naman sana, pero ang tanong, kapag iba na tayo managinip, ano na? Paano natin isasalin sa gawa? Ito ang mga umiikot sa aking isipan lalo na sa konteksto ng Pilipinas kung saan hindi pa tapos ang himagsikan. At hindi lang sa bansa ang sitwasyong ito. Ano kaya ang masasabi ni Zizek tungkol dito?

Gawin na sana ni Fiennes na trilogy ang docu nila ni Zizek. Guide to Cinema, tapos to Ideology, tapos Pervert’s Guide to Revolution. Ambisyoso ba masyado? Sabi ni Zizek, demand the impossible eh. Sana ang focus non-Hollywood, non-European cinema naman. Paano kaya babasahin ni Zizek si Lino Brocka? O Mike de Leon? O Lav Diaz? O Raymond Red?

Pagdumating ang araw na iyon, sabik pa rin akong makikinig sa mga sasabihin ni Zizek.

Delayed: Hingil sa Temporal na Dimensyon ng Edukasyon


Pagkalipas ng limang taon, ga-graduate na rin ako ng college ngayong buwan. Pang apat na taon lang ang kurso (Sociology) ko pero inabot ako ng lima. Nag-transfer kasi ako ng school at hindi na-credit ang karamihan sa mga subjects ko. Ang disisyon na yon marahil ang isa sa pinakamatapang na bagay na nagawa ko sa buhay ko. Ang hindi mag-atubiling ma-“delay” sa pag-aaral. Ngayon, marami rin akong mga kakilala, at mga malalapit sa akin, ang made-“delay” rin. Parati kong sinasabi na ayos lang yan, “delayed” naman ako. Ang parating sumbat nila sa akin, iba naman ang sa kaso ko. Karamihan sa kanila may bagsak o kailangan ulitin na subject. Bale para sa kanila, ang tipo ng kanilang pagka-“delay” ay nakakahiya. Dahil mahirap na buhayin ang kanilang loob, susubukan ko nalang himay-himayin ang pinagdadaanan nila. Bakit sila nalulungot, nahihiya, nadidismaya sa kanilang mga sarili? At ano ang mga pwersa ng lipunan na nagdudulot nito?

Dahil na rin sa personal na karanasan, hindi na ako naniniwala na ang pagkahuli sa pag-aaral ay awtomatikong sanhi ng pagka-bobo ng isang estudyante. Meron ng mga tulad ko na huli nalaman kung ano talaga ang gusto nila. Meron din nahuhuli dahil hindi masigurado kung ano talaga ang gusto nila, kaya palipat-lipat ng kurso (mas mabuti na ito kesa sa mga martir at cynical na wala planong tuklasin kung ano talaga ang gusto nila). Meron din nagka-problema sa thesis halimbawa: sa data, sa teacher, sa partner, atbp. Meron din financial ang problema, walang pera para makapag-aral. Paano naman ang mga lugar na magulo, mga conflict-zones halimbawa. Meron din naman yung mga batugan talaga. Ang pagka-“delay” ay kailan man hindi naging isang homogenous na karanasan. Kailangan maghukay pa ng mas malalim. Ano ba ang nature ng sistema ng edukasyon sa bansa? Kapag nasagot na yan, saka lang lilitaw na ang mga ugali at paniniwala hingil sa temporal na dimensyon ng edukasyon ay parte ng mas malaking sistema ng paaralan at ng buong lipunan mismo.

Sa isang bansa na lantad ang kahirapan at ekonomikong di pagkapantay-pantay, isang investment o puhunan ang pag-aaral. Hindi lang na panahon, dedikasyon, talino, pero lalo na ng pera o ekonomikong kapital. Madalas marinig ang biro na ibibenta na daw ang kalabaw sa bukid para magkapag-aral ang isang estudyante. Nakakatawa pero may kasamang ‘sipa’ ang biro na ito. Pera pa lang yan, isama mo pa ang mga usapin ng availability ng eskwelahan (ilang oras naglalakad ang ilang bata para makarating sa klase?), mga isyu ng diskriminasyon (may alam akong mga kaso kung saan ayaw mag-aral ng mga batang katutubo dahil nilalait sila sa klase) at siempre bullying. Isama ang kalidad ng edukasyon (materials, teacher-student ratio, etc). Kung makatapos ka ng pag-aaral sa kolehiyo (plus points kung sa “magandang” pamantasan), ito ay isang tagumpay hindi lang sa iyo kundi ng buong pamilya mo, pati kumunidad mo. Kaya talagang pinapa-frame ang diploma (isama na mga medal, ribbon, trophy, etc) sa pader katabi ng ibang simbolo na sinasamba tulad ng santo o krus. Hindi simpleng pride lang ang binigigay ng mga simbolong ito kundi pati na rin lakas at dahilan (meaning) sa buong pamilya sa pagtahak sa masalimuot na lipunan.

Dahil nga isang investment ang edukasyon, ang kapitalistang lohika ay nagdidikta na may dapat babawiin (return of investment) at tubo (profit) pa nga. At siempre may temporal dimension ang prosesong ito. Mag-aral sa pinakamadaling panahon, para makabawi sa pinakamadali ring panahon. Ngayon kung “delayed” ka, isa kang magastos (sa parehong pera at panahon) na parte ng operasyong ito. Taliwas ka sa ninanais ng sistema. Kaya ka hinugusgahan, nilalait, ng ibang tao at madalas pati na rin ng sarili mo. Merong napakaraming paraan para ma-reinforce ang mga ugali at paniniwala na sumusuporta sa sistemang panlipunan na ito. Halimbawa, bakit sumusulpot ang mga “success stories” ng mga henyong bata na “advanced” o mas naunang nakapagtapos ng pag-aaral kesa takdang panahon? Alam kong sikat ay yung nag-graduate na 16 lang yata yun sa UP, hindi ako sigurado, basta youngest graduate ever daw (by 21 yata nya, youngest PhD holder din sya). Meron ding isa pang version ng “success stories” na ito: yung mga matatanda na pero nagsumikap pa rin mag-aral. Yung mga nanay o tatay o lolo o lola na pinilit mag-aral sa night class man o sa regular na paaralan. Nafa-facinate tayo ng mga kwentong ito, pero sa likod ng spektakulo nakalatag ang isang kaayusan na pinapaboran ang isang minorya at lumilikha ng isang abang uri.

Ang zone of peace na programa ng DepEd ay para sa mga paaralan na nasa conflict-zones sa bansa, sa Mindanao halimbawa. Pero nilagay na rin ito sa ibang paaralan sa bansa dahil tumutukoy rin ito sa iba't ibang anyo ng kaharasan (e.g. bullying). Dapat daw parating neutral ang paaralan. Ang problema ay ganito: ang espasyo ng skwelahan ay kung saan nangyayari ang intelektwal at ideolohikal na pagkahubog ng mga bata. Dito dinidikta kung ano ang "tama" o "mali", ang "kanaisnais" sa "di kanaisnais". Sa ganitong aspeto, paaralan ay likas na espasyo ng karahasan. imahe mula sa http://depedmandaluyong.wordpress.com/2013/10/14/zone-of-peace-banner/. Tignan din ang artikulong http://www.mindanews.com/top-stories/2013/12/02/deped-12-declares-all-schools-as-zones-of-peace/

Ang zone of peace na programa ng DepEd ay para sa mga paaralan na nasa conflict-zones sa bansa, sa Mindanao halimbawa. Pero nilagay na rin ito sa ibang paaralan sa bansa dahil tumutukoy rin ito sa iba’t ibang anyo ng kaharasan (e.g. bullying). Dapat daw parating neutral ang paaralan. Ang problema ay ganito: ang espasyo ng skwelahan ay kung saan nangyayari ang intelektwal at ideolohikal na pagkahubog ng mga bata. Dito dinidikta kung ano ang “tama” o “mali”, ang “kanaisnais” sa “di kanaisnais”. Sa ganitong aspeto, paaralan ay likas na espasyo ng karahasan. imahe mula sa http://depedmandaluyong.wordpress.com/2013/10/14/zone-of-peace-banner/. Tignan din ang artikulong http://www.mindanews.com/top-stories/2013/12/02/deped-12-declares-all-schools-as-zones-of-peace/

Kaya maraming umalma sa K-12 (at isama na rin ang usapin ng calendar shift), mga espesyalista man o karaniwang tao. Una, dahil dagdag gastos ito (production costs ika nga). Ikalawa, alam ng iba na ang ugat ng problema ay mas malalim pa kesa sa usapin ng curriculum o competitiveness ng mga estudyante, mga “produkto” ng edukasyon. Kaya ngayong panahon ng pagtatapos, hindi ko rin sasabihin na gasgas nang kasabihan na magsisimula pa lang ang totoong pag-aaral. Walang simula o katapusan ang pag-aaral dahil mula noon ang paaralan ay parte ng lipunan, hindi ito hiwalay sa mga kontradisyon at antagonismo nito. Hangat hindi yan nauunawan at nasasabuhay, kahit pa punong-puno na ang pader ng sala at opisina mo ng mga diploma, hindi ka “edukado”. E ano ngayon kung inabot ka ng limang taon (o higit pa) sa kolehiyo? E ano rin kung natapos mo ito sa loob ng dalawang taon? Ang pagiging estudyante ay isa lamang sa maraming aspeto ng iyong pagkatao. Kung meron mang sukatang magaganap hindi ito base sa iyong nalalaman kundi sa iyong ginagawa (o hindi ginagawa). Meron pang mito na ang karamihan (kung hindi man lahat) ng problema sa mundo ay sanhi ng mga “bobong tao”. Ang mga totoong at mas malaking sulirain na lipunan ay gawa ng mga “matatalinong tao” sa simpleng dahilan na kaya nila itong lusotan. Kaya ba ng isang “bobo” na magmaniobra ng isang scheme tulad sa ginawa ni Napoles sa pork barrel? O ang mga taktika ng mga punong-maylupa at malalaking negosyante para ipagkait ang mga karapatan at benepisyo ng mga magsasaka at manggagawa? Sa huli, hindi lang kwestyon kung sino ang may nalalaman, kundi para kaninong interes nya ito ginagamit.

Ang pagpuksa sa mga problema ng lipunan ay meron din temporal na dimensyon. Maganda kung magagawa sa lalong madaling panahon, pero mas mainam kung ang mga solusyon ay yun ding pangmatagalan.

Romansa at Nostalgia sa Bride for Rent (Mae Cruz, 2014)


[asahan ang mga spoilers]

NOONG UNA KONG MAKITA ANG trailer ng Bride for Rent, akala ko talaga remake sya ng Audition (1999) ni Takashi Miike. Ang kwento ng Audition ay tungkol din sa isang lalaki, isang byudo, na nagpasyang mahanap ulit ng asawa. Isa syang producer at ang naisip nyang pinakamainam at pinakamadaling paraan para makahanap ng ideal na mapapangasawa ay sa paraan ng isang audition. Gumawa sila ng isang parang casting call ng isang pelikula o project kung saan ang bidang role ay sa isang asawa. Marami ang dumating. At sa huli, may nagustuhan din naman ang byudo. Nang tumagal, pinaliwanag nyang gawa-gawa lang ang project pero naghahanap talaga sya ng asawa. Simula ng ligawan. Ang problema, ang babaeng ito ay merong malagim na nakaraan; minolestya noong bata pa at naging psychopath. Ang huling 30 minutes ng pelikula ay isang nakapa-creative at innovative na torture scene. 30 minutes. Patay ang lalaki, tuloy ang buhay ng babae. Lost oppurtunity, yan lang ang masasabi ko. Star Cinema, lost oppurtunity…

Ayon sa mga kritiko, ang Audition ni Miike ay isang bintana sa gender politics ng lipunang Hapon; nakapamaunlad pero napakababa pa rin ang posisyon ng kababaihan (mas mababa pa lalo ang posisyon ng mga migrant workers, kabilang na mga Filipino). At hindi isolated case ang Audition, parte ito ng isang mas malaking subgenre ng Japanese horror na ‘torture films’. Naniniwala ako na ganito rin ang posisyon ng Bride for Rent; pangunahing intensyon ang mang-aliw pero merong mas malalim na kahulugan o di kaya komentaryo pa. Sa sanaysay na ito, hihimay-himayin ko ang balangkas ng naratibo ng Bride for Rent at iuugay sa mas marami nang naunang ‘infidelity stories’ na ngayo’y namamayani sa parehong telebisyon at sine kung saan ang institusyon ng kasal ang sentrong diskurso. Bakit ngayon lumalabas ang mga teksong ito? At higit sa lahat anu-ano ang mga sosyal na realidad na pinaghuhugutan nila ng materyal? Bakit sila tinatangkilik?

SI ROCCO (XIAN LIM) AY ISANG BATANG negosyante, may ari ng advertizing agency kasama ang barkada na sya ring mga kasosyo. Dahil bago pa lang, mahina ang kita, kailangan ng malaking kapital. Ang posibleng pagkukunan ay ang mamanahin ni Rocco sa kanyang Lola (Pelita Corales). Pero, makukuha nya lang ito kung mag-aasawa sya. Binalikan nila ang mga ex, walang pwede. Hanggang sa nag-resort sila na magpanggap na lang. Patawag ng audition. Pumunta naman ni Rocky (Kim Chiu), isang breadwinner ng isang mahirap na pamilya, naglalako ng underwear pero sumasideline bilang talent. Sya ang napili ni Rocco at pinaliwanag ang kontrata. Pinakilala sa Lola, kasal na daw sila sa huwes. Hindi kumbinsido si Lola, gusto ng kasal sa simbahan. Wala sa usapan, pero payag pa rin si Rocky. Kinagabihan, nabisto agad ni Lola na nagpapangap lang ang dalawa. Pero ayos lang. Gustong turuan ng leksyon si Rocco, tuloy ang pagpapanggap, ngayon may bayad mula kay Rocco meron din mula kay Lola. At alam nyo na ang mangyayari. Hindi inaasahang makakagustuhan sila. Ayaw pala ni Rocco sa kasal kasi iniwan sya ng tatay noong bata pa, may gustong patunayan. Si Rocky, matindi din ang attachment sa tatay at pamilya, kaya handang sumugal para sa kanila. (Kanya-kanyang Oedipus complex lang yan)

Ang pinaka-importanteng parte ng pelikula ay noong nakabistuhan na, kinailangan ni Lola na bigyan ng advice si Rocco tungkol sa kasal. Marami daw ang natatakot sa kasal, natatakot sa ‘forever’. Kasi daw, ang iniisip nila, perpekto ang ‘forever’. Pero hindi. Ang ‘forever’ daw ay binubuo ng araw-araw, araw-araw na pagdisisyon na mamahalin mo pa rin ang taong kasama mo. Maganda di ba? Sinabi na yan minsan ni Zizek; love is not perfecting the imperfect but finding perfection in the imperfect. Sangayon naman ako dito. Pero problematic din ang pagsabi ng mga salitang ito dahil sa format ng pelikula. Romantic-comedy, ibig sabihin, malamang younger audiences ang target nito. At ang mga tauhan, ay mga young adults, ito yung mga taong talagang pinag-iisipan (o pinuproblema) ang usapin ng kasal. (Hindi ko na kinonsider na parehong Chinoy ang mga bida, lalo lang gugulo ang usapan) Sa madaling salita, niri-reinforce ng Bride for Rent ang institution ng kasal. Marami namang rom-com na hindi nagtatapos sa kasalan. Dito mo na makikita ang elective affinity ng Bride for Rent sa iba pang pelikula o kwento ‘infidelity’; kabit, querida, dalawang-babae-nagpapatayan-para-sa-lalaki. Sa huli, pagkatapos ng iyakan, sapalan, at seksing(?) love scene(s), kailangan linawin kung sino ang ‘legal wife’ at kung sino ang ‘other woman’. Bakit umusbong at tinatangkilik ang mga kwentong ito? Kailangan tignan ang mga nangyayari sa institution ng kasal sa aktwal na lipunan.

ANG PAMILYA ANG SENTRO NG lipunang Filipino. Sa hirap ng buhay at inefficient na estado (mahirap ang buhay dahil sa inefficient na estado), wala kang maaasan kundi ang pamilya mo o di kaya mga kamag-anak. Walang disenteng retirement program, kaya pamilya ang nag-aalaga sa mga matatanda. Walang disenteng educational program, kaya pamilya ang gumagapang sa pag-aaral ng mga bata. Walang disenteng healthcare program, kaya pamilya ang kumakayod para may pangpagamot. Sa malakolonyal at malapyudal na kalagayan ng bansa, madalas, pamilya mo lang ang matatakbuhan mo. Kaya isang seryosong usapin ang kasal o pagbuo ng sariling pamilya. Kaya merong konsepto ng sukob (Bawal magpakasal sa loob ng isang taon ang dalawang magkapatid o kapag may lamay. Ang mga ritwal na ito ay parehong [economically, socially, mentally] stressful para sa buong pamilya, kaya kailangan limitahan). Mababa rin ang tingin sa mga matatandang dalaga (pero walang konsepto ng ‘matandang binata’) dahil wala silang sariling pamilya na sinusuportahan o sumusuporta sa kanila.

Ngayon, ang institusyon ng kasal at pamilya mismo ay nasa krisis, dala na rin ng marami pwersa. Una ang patuloy na pag-export ng mga manggagawa sa labas ng bansa; noong una, mga lalaki, ngayon, mas maraming babae o feminized na ang labor export. Mga pamilyang walang nanay, o tatay, o parehong malayo, meron lang breadwinner na panganay tulad ni Rocky. Tawag nga ng ilan dito ay ang pagkaroon ng postfamily, at may kalakip itong pagbabago ng mga relasyon. Sunod, ang iba’t ibang grupo na humahamon o gustong baguhin ang institusyon ng kasal; LGBT at pro-RH bill pa lang ang medyo tanyag, wala pa ang pro-divorce at pro-abortion. Ang mahihirap, nagli-live-in (cohabitation) na lang dahil hindi kayang magpakasal, ang middle class nagli-live-in din o di kaya dini-delay ang kasal dahil kailangan munang mag-ipon. O di kaya lubusan nang hindi naniniwala sa kasal tulad ni Rocco. Nagiging katanggap-tanggap na rin ang singe parent, babae man o lalaki. Bumababa ang halaga (value) ng kasal pero hindi ito lubusang maibalikwas. Merong mismatch sapagitan ng mga namamayaning pananaw (modern) at materyal na kondition (feudal, semifeudal).

Ang mismatch na ito ay isang conducive na kondisyon para sa pag-usbong ng mga infidelity film o stories. Ang lahat ng problema ng lipunan ay nae-embody sa figura ng kerida, ang home-wrecker. Ibig sabihin ang mga infidelity stories ay nostalgic sa isang nakaraan kung saan isang tao lang ang nagdadala ng problema, at ang nakaraan na ito ay kathang-isip lamang. Mas madaling sisihin ang isang maharot na babae kesa problemahin ang nagkakabuhol-buhol na mga sulirain ng panahon.

DITO NA PAPASOK ANG POTENSYAL ng Bride for Rent. Oo, niri-reinforce pa rin nya ang kasal pero kahit papano ay may level pa rin ng disenchantment (hindi perfect ang forever, etc) bago ang happy ever after. Ang disenchantment na ito ay kailangan itaas sa politikal na antas. Ang kasalan at pagmamahalan ay hindi nangyayari sa loob ng isang vacuum: ikaw at ang iyong mahal sa buhay ay parte pa rin ng lipunan. Kailangan makialam at makisangkot sa paglutas ng mga isyu sa labas ng tahanan dahil malaki ang kanilang kapangyarihan para impluwensyahan ang mga nangyayari sa loob ng tahanan. Ang matiwasay na pagmamahal ay mabubuhay lamang sa isang matiwasay na lipunan na makakamit lamang ng malawakang pagbabago.

At wala nang mas dakila pa sa ganitong klase ng happy ever after.

13 Libro Naging Parte ng 2013


Meron akong isang nakasanayan na hindi ko alam kung dapat ko bang ipagpatuloy o itigil: nililista ko ang bawat libro natapos kong basahin (cover-to-cover) at pelikulang napanood. Gusto ko sanang malaman kung gaano ako ka-“efficient” sa usaping ito pero tila wala pa rin akong napala.

Sa mga libro, bumibili ako (used man o otherwise) pero naghihiram pa rin ako sa university library, ang labas patuloy na dumadami ang mga libro ko. Ewan. Para mapakinabangan naman ang “tally” ko, gumawa nalang ako ng lista sa mga librong pinakanagustohan ko sa nakaraang taon. Magandang excercise ito ha. Habang pumipili, kinailangan ko alalanin ang nilalaman ng mga librong nabasa ko at ang impresyong iniwan nila. At medyo marami sila. Hindi ko na nakayang i-rank pa.

Ito nalang ang gagawan ko ng blogpost, sabi ko sa sarili. Hindi naman ako naniniwala na may nadudulot na mabuti ang paglista ng New Year Resolution. Hindi ko naman kailangan ng Bagong Taon para ipaalala sakin na kailangan ko pang magbasa ng mas marami pang libro.

1. Makinilyang Atlar ni Luna Sicat-Cleto. Sinulat ng anak ng batikang manunulat na si Rogelio Sicat ang librong ito na pinaghalong memoir, pagpupugay, at meditasyon sa pagsusulat at buhay manunulat. Tinuloy ni Luna ang nasimulan ng kanyang ama pero hindi nya nalunod sa anino ito.

2. If on a winter’s night a traveler by Italo Calvino. Sana’y hayaan nyo ako maging pormalista. Ito na siguro ang pinakahenyong halimbawa ng metafiction na nabasa ko. Binubuo ng mga kwento na hindi matapos-tapos, pero isa ring reinterogasyon sa papel ng manunulat at mambabasa.

3. Mga Agos sa Disyerto. Isang landmark na libro sa development ng panitikang Filipino. Nauna ko pang nabasa ang Sa Mga Kuko ng Liwanag ni Reyes at Dugo sa Bukangliwayway ni Sicat pero mainam pa rin basahin ang koleksyong ito para makita ang nilang dalawa at iba pang manunulat na magiging haligi ng panitikang ng pakikisangkot.

4. Feast and Famine: Stories from Negros By Rosario Lucero-Cruz. Witty, may humor, at hindi mayabang ang mga kwento ni Lucero-Cruz. Hindi mo rin masasabing ‘progresibo’ ang akda pero may pinaghuhugutan sa lipunan at kasaysayan at hindi nakalutang sa langit. Exemplar na halimbawa ng panitikang Filipino sa Ingles.

5. Bilanggo at Iba Pang Akda ni Wilfredo Pa. Virtusio. Membro ng henerasyong bumubuo ng antolohiyang Sigwa; kalapit sa koleksyong ito ang iba pang mas mature na obra ni Virtusio. Ikoniko pa rin ang mga kwento na umiikot sa buhay sa bilangguan; mapa preso man o kamag-anak, hinihikayat kang kwestyonin ang hangganan ng iyong kalayaan.

6. Mga libro ni Jun Cruz Reyes. Magkaaminan na; sinasamba ko si Jun Cruz Reyes. Ngayong taon, apat na libro nya ang natapos ko. Tutubi, Tutubi, Wag Kang Magpapahuli sa Mamang Salbahe ay isang political coming of age na nobela at isa ring mayaman na dokumento ng batas militar. Etsa-pwera naman ang kanyang engrandeng nobela na sinalaysay ang kasaysayan ng iba at mga taong nasa laylayan. Mga sanaysay naman sa Ilang talang luma buhat sa talaarawan ng isang may nunal sa talampakan ang nagbigay buhay sa manunulat sa likod ng mga obra; kanyang mga karanasan, hinaing, at tapang. Maganda rin ang ilan nyang tula na makikita sa librong Negros.

7. Writing Literary History: Mode of Economic Production and Twentieth Century Waray Poetry by Jose Duke S. Bagulaya. Dekalibreng kritika at pagsulat ng kasaysayan ng panulaang Waray. Walang manunulat o tulang nilagay sa pedestal. Mahusay na modelo para sa patuloy na proyekto sa pagbuo ng mapagpalayang pambansang panitikan.


8. Nickeled and Dimed by Barbara Ehrenreich. Underground journalism! Sinubukan ni Ehrenreich ang buhay minimun wage earner sa US; waitress, tagalinis ng bahay, empleyada sa Walmart. Medyo ‘modest’ pa ang suhestyon ni Ehrenreich sa huli (ang muling pagpapaigting ng mga labor unions) pero pwede na rin. Dapat may sumulat ng Filipino/Third World/Developing country version nito. Marami na ako suhestyon; call center agent, empleyado sa mall, at English tutor sa mga Korean.


9. Mga libro ni Rolando B. Tolentino. Tatlong libro ni Rolando Tolentino ang nabasa ko ngayong taon! Patuloy pa rin nya akong pinapangaha sa talas at tinik ng kanyang mga kritika. Hingil sa pelikula at media, mainam basahin ang National/Transnational: Subject Formation, Media and Cultural Politics in and on the Philippines, sa panitikan naman, ang Pag-aklas/Pagbaklas/Pagbagtas: Politikal na Kritisismong Pampanitikan, at kanyang ‘manifesto’ para sa mga guro at estudyante, Sipat Kultura: Tungo sa Mapagpalayang Pagbabasa, Pag-aaral at Pagtuturo ng Panitikan

10. Literary Theory: An Introduction by Terry Eagleton. Ke baguhan o beterano sa kritisismo at teorya, mahalaga ang libro ni Eagleton. Hindi cryptic ang panulat pero hindi ka rin naman sinusubuan. Mahusay na gabay para matutunan ang pinakamakabuluhan na potensyal ng panitikan.

11. Knife’s Edge: Selected Essays by Edel Garcellano. Isa pang beteranong kritiko, makata, at nobelista. Medyo kailangan ng practice at rereading sa umpisa, pero kung ito’y malampasan, mumultuhin ka ni Garcellano gamit ang kanyang mga banat hingil sa panitikan, pulitika, pelikula, pakikibaka, at iba pa.

12. Pasyon and Revolution: Popular Movements in the Philippines, 1840-1910 by Reynaldo Clemeña Ileto. Isa pang landmark na libro, ngayon ukol naman sa Philippine historiography. Isang importanteng ambag sa proyektong tinaguriang ‘history from below’. Kahit may mga limitasyon ang poststrukturalismo ni Ileto, nanatili itong ‘must read’ sa estudyante ng kasaysayan, panitikan, sosyolohiya, at iba pa.


13. Displaying Filipinos: Photography and Colonialism in Early 20th Century Philippines by Benito M. Vergara, Jr. Maikli, madaling intindihin, at mahusay na pagtanggol sa mga argumento tungkol sa pulitika ng photography at papel nito sa kasaysayan. Mahalagang babasahin sa panahon ng mga selfie!

Please Be Careful with Our Hearts: Saan na Ngayon Papunta ang Telenobelang Filipino Pagkatapos ng Kasal ni Maya at Sir Chief?


HINDI ako isang fan ng kakatapos lang na palabas na Please Be Careful with My Heart. Hindi rin ako minsan lang nanonood. Talagang hindi ako nanood. Noong nagsimulang sumikat ang drama at nalaman kong kwento ito ng isang babaeng kasambahay, si Maya (Santa Maria) na tumulong para maghilom ang sugat at krisis ng isang pamilyang kamakailan lang nawalan ng isang nanay, alam ko na rin kung papano ito matatapos. Magkakatuluyan sila ng mayaman na amo, na isa ring Chinoy, si Sir Chief. Rich man falls in love with poor woman, isa na namang naratibo na muling ia-assert na ang pag-ibig ay kayang i-transcend ang class kung di man class antagonism mismo. Para sa akin, wala ng bago dito. Pero ang di inaasahan ng lahat, kabilang na ang gumagawa ng show, nagkaroon ng malaking following ang palabas.

Sabi ng marami, innovative ang show, bago o iba ang atake sa isang luma at gasgas na kwento; mas may humor, konti lang ang iyakan, para kang nanood ng isang drama na teenagers ang target market. Maliban sa mga formal na aspeto, sinusunod pa rin ng Please Be Careful with My Heart ang lumang structure ng telenobela. Imbes na meztisong haciendero, ang bidang lalaki na magbibigay ng katubusan sa mahirap na babae ay isang negosyanteng Chinoy. Siempre, Chinoy na maputi rin ang balat para madali ang transition o adjustment ng audiences. Ang pagbabago sa anyo ng telenobela na kinakatawan ng Please Be Careful ay para sa akin isang rin bintana para makita ang mga pagbabago sa lipunang Filipino na tumatangkilik sa nasabing palabas.

NOONG panahong feudal, isang karaniwang practice ang pagtulong ng isang babae sa bahay ng haciendero kung nagtatrabaho ang kanyang pamilya. Dahil tenants lang ang mga magsasaka, kailangan nilang magbayad ng buwis sa may ari ng lupa. At madalas sa panahon ng krisis, crop failure halimbawa, nababaon sa utang ang mga magsasaka kasi hindi naman nagbabago ang porsiento ng haciendero sa ani. Ang isang remedy ay ang pagbigay ng serbisyo ng mga babae, anak man o asawa, para mabawas-bawasan ang utang. Ang sitwasyong ito marahil ang nanganak sa fantasya ng isang mabait na senorito na mahuhulog ang loob sa isang pobreng babae. Ang kanilang pagmamahalan ang sasagip sa isang pamilya mula sa kahirapan. Ang kwento ay iikot sa kung paano susubukang sirain ang kanilang relasyon ng byanan, mayamang kasintahan ng haciendero, o kahit ng tadhana mismo. Ang mga kwentong ito ay nag-survive kahit tapos na ang kolonialismo dahil na rin malapyudal pa rin naman ang kondisyon ng bansa. Ang mga hit na Mexican drama noon ay gumagana rin sa formulang ito.

Pero dahan-dahan, mga 2000 onwards, umusbong ang mga (Northeast) Asian dramas at inagaw ang trono mula sa mga Mexican dramas. Nagsimula sa Taiwanese, Japanese, tapos ngayon, Korean naman. Dahil iba ang kultura ng mga bansang ito, natural iba din ang approach nila sa drama. Ang teorya ko naging madali ang transition sa mga bagong tekstong ito, maliban sa mapuputi din ang balat ng mga bida at pamilyar na structure ng love story, dahil matagal ng nakikisalamuha ang mga Filipino sa Instik, Hapon, at nang tumagal Koreano.

Bago pa sinakop ang mga islang naging Pilipinas, madalas na ang pakikisalamuha ng mga Instik sa mga natibo, madalas para sa kalakal, minsan nangangasawa pa. Noong panahon ng Kastila, inferior citizens ang mga Instik, mas mababa pa sa Indio. Magaling sila sa negosyo at madalas silang i-harass at abusuhin pero unti-unti nai-integrate din sila sa lipunan. Kahit si Rizal nga ay may lahing Instik, pero kinahihiya nya ito na isa ring natural na sentimiento noong kapanahunan nya. Gumuguho na ang Imperyo ng Kastila, naghimagsikan na ang mga Filipino, nanalo, biglang dumating mga bagong mananakop, mga Amerikano. Tulad ng Espanya, marami ring palusot ang mga Kano sa kolonialismo, sabi ng mga Kastila, para daw sagipin ang mga kaluluwa (religion bale), mga Kano naman para daw i-civilize ang mga tao (education naman). Pero kahit ano mang sabihin nila, isa lang ang intensyon nila, ito ay para abusin ang resources ng bansa para may panggatong sa pag-unlad ng bansa nila. Pinanatili ng mga Amerikano ang agricultural at feudal na kaayusan para may pagkukunan ng raw materials. Dahil industrial capitalist na sila, kailangan din nila ng mapagbabentahan ng mga produkto nila, at naging ideal na market ang Pilipinas. At kung iisipin hanggang ngayon ganito pa rin ang sistema.

Ngayon dahil may edukasyon na para sa lahat, unti-unting umusbong ang isang (maliit na) middle class. Ito yung mga taong hindi na lupa kundi skills na ang capital. Ang bagong kaayusan ay naging beneficial sa mga Instik kasi sila ang pumapagitna sa processo ng production (US) at consumption (Pinas at ibang colonies), bale yumaman sila bilang mga middleman. Ang mga tindahan nila sa Chinatown ay naging mga malls na. Pero hindi porket mayaman, ayos na ang lahat. Dahil matibay ang close network ng mga Chinoy, pakiramdam ng mga Hispanized na mga Filipino merong isang conspiracy na nangyayari. Kaya umusbong din ang imahen ng isang manipulative na Instik (tulad ni Ah Tek sa Maynila sa mga Kuko ng Liwanag). Kaya ang mga Instik ay naging at patuloy na nagiging biktima ng kaliwa’t kanang kidnap for ransom at extortion.

Ngayon, paano mula sa pagiging imahen ng kasakiman ang Instik o Chinoy tulad ni Sir Chief ay naging imahen na ng katubusan?

ASIAN Tiger Economies ang tawag sa mga bansang mabilisang umasenso at nag-industrialized. Kinabibilangan ito ng Japana, South Korea, Taiwan, Singapore, China (Hong Kong at Macau). At lately mabilis na sumusunod ang Vietnam at Thailand. Ang Pilipinas? Naunsami ang pangarap na ito ni dating pangulo Ramos dahil na rin sa financial crisis noong 90s. Pero ang isa pang malaking dahilan ay ang malakas na kapit ng US sa pulitika at ekonomiya ng bansa. Kung mag-industrialize ang bansa, hindi na lang tayo isang market, isa na rin tayo competition sa global na ekonomiya.

Ang remedy ng pamahalaan sa kawalan ng industriya sa bansa ay ilabas ang labor; tao na mismo ang produkto. Una mga kalalakihan sa Middle East, at noong umasenso ang ilang Asian na kapitbahay, mga entertainers sa Japan at DH sa Singapore at Hong Kong. Nitong huli, mga Koreano na ang dumayo sa bansa para sa murang pag-aaral ng English, kaya ang imahen ng Koreano ay naging kasingkahulugan na rin ng trabaho. Ngayon karamihan pa rin ng mga artista ay meztiza’t meztizo pa rin (Caucasian) pero dumadami na ang mga Chinoy, pati ang mga may lahing Hapon o Koreano.

Kaya ang happily ever after ni Maya ay hindi na sa nangyari sa isang engrandeng masyon na pinalilibutan ng malawak na kalupaan kasama ang asawang haciendero na tagapana kundi sa isang middle class at modernong bahay sa lungsod na ipinundar ng isang negosyanteng Chinoy sa kanyang sariling pagsisikap.

KUNG saan man ngayon papunta ang telenobelang Filipino, hindi ito masyadong malayo sa dating direksyon na tinatahak nito. Masalimuot pa rin ang kondisyon ng buhay ng nakakarami. Dahil hindi organisado, umaasa na lang na may darating na prince charming o knight in shing armor na magliligtas sa lahat. Malakas ang resonance ng pamagat na ‘please be careful with my heart’, dahil madalas itong sabihin ng taong naghihintay na lang ng himala ng pagbabago.

Malabo yatang magka-bayag ang mga kapitalistang producers para gumawa ng palabas na tumatalakay sa karanasang Filipino na mas kritikal at makakatotohanan; kung saan ang kwento ay hindi lang limitado sa krisis ng pamilya kundi pati sa krisis ng komunidad, trabaho, pulitika, at lipunan, kung saan ang babae at lalaki ay patas at hindi pinag-aagawan ng mga babae ang isang lalaki, kung saan ang mga tauhan ay may mas mataas na pangarap kesa sa paghanap ng tunay na pag-ibig.

Ang pagbabago sa telenobelang Filipino at lipunang Filipino ay maaaring sabay na mangyayari.

U.P.C.A.T. (Roman Olivares, 2008)


Sa isang bansa kung saan naka-display ang mga diploma sa sala, kung saan mantra ang ‘kabataan ang pag-asa ng bayan’, kung saan isa pang mantra ang ‘edukasyon lang ang yaman na mapapamana namin sayo’, ang Unibersidad ng Pilipinas, bilang pinakapremiyadong pamantasan ay isang importante teksto. Isa pang mantra ang ‘UP and others’. Natural mga taga-UP lang yata ang naniniwala dito. Madalas, mas importante pa ang makapasok dito kesa maka-graduate (on time or otherwise). Ito ang tinatalakay ng U.P.C.A.T., tungkol sa dalawang magkaibigan na pinapangarap na makapasok sa unibersidad. Bago ang atake ng pelikula kasi nasa foreground ang adolescent anxieties at sa background lang ang romance. Sa tingin ko isa ito sa iilang tunay na coming-of-age Filipino films. Ang problema, nag-rely ang naratibo sa mga stereotypes regarding college; biktima ng frat hazing, mga estudyanteng nagrebelde (yung literal hindi angst lang). Ibig sabihin, kahit ibawas mo ang U.P. sa formula, buo pa rin ang kwento. Isa sigurong magandang treatment ng U.P. para sa mga future film makers ay ang nagbabagong anyo nito, na bahagyan ring ginawa ng pelikula. Ngayon, ang U.P. imbes na maging sentro ng committed scholarship ay nagiging branding nalang. Kaya ang dating ‘freedom’ na ginagamit para ibalikwas ang mga reaksyonaryong pananiniwala na kinalakihan ay ginagamit na lang ngayon para sa burgis decadence (parties, mga bisyo, pagka-arogante, postmodernism, hehe). Ang pamagat ng pelikulang ito?
S.T.F.A.P.

Feng Shui (Chito Roño, 2004)


Ito ang pelikulang nagsimula ng lahat, ang nagdefine ng Pinoy blockbuster horror movie. Kwento ng isang nanay na may napulot na bagwa na nagdala ng maraming swerte sa pamilya nya. Hindi nya alam, may kapalit pala ang lahat ng ito. Kung gagamit natin ulit ang formula ni Zizek sa horror movies, kwento lang ito ng isang nanay na sinusubukang pagsabayan ang buhay pamilya at ang career nya, at kagimbalgimbal ang resulta. Kulturang Tsinoy ang source of horror pero hindi ito racist. Ang paniniwalang Tsino, lalo na tungkol sa swerte, ay nilagay sa kontekso ng lipunang Filipino kung saan tila swerte lang yata ang katubusan sa malaking divide sa pagitan ng mayayaman at mahihirap. Ang pinapangarap na bahay ng new middle class sa isang subdivision ay naging espasyo ng kakatakutan. Sa huli, hindi nalupig si ‘Lotus Feet’, simbolo ng aristokrasya. Matibay ang kaayusan, at hindi sapat ang swerte para matibag ito.

Side Effects (Steven Soderbergh, 2013)


Si Emily (Rooney Mara) ay problemadong babae. Apat na taong nakulong ang kanyang asawa at isang araw bigla nya nalang sya nagtangkang magpakamatay. Sya ay nadi-depress. Pumunta sya kay Dr. Jonathan Banks (Jude Law) para magpatulong sa problema. Nagkataon naman na may bagong gamot na sinusubukan ang doktor. Pinagamit nya kay Emily. Maraming side effects ang bagong gamot, pagkahilo, pagbago ng gana sa pagkain. Pagkalipas ng apat na araw, pinatay ni Emily ang asawa nya. Ang sinisi, ang gamot na binigay ni Banks, at natural, dahan-dahan nasira ang career at buhay niya . Hindi sya na kuntento, pinursige ang kaso ni Emily at mas komplikado pa ang nadiskubre nya. Ngayon mukha sya naman ang sira ulo. Pagkatapos ng umaatikabong tagisan ng talino, naresolba din ni ang lahat. Ang Side Effects ay isang brilliant na pelikulang marahil pangunahing tumatalkay sa mga problema ng mga individual pero higit na kumukumento sa isang komplikadong kaayusan na pinapatakbo ng pera, pulitka, agham. Isang kaayusan na madaling malunod ang kung sino man. Malabong ma-appreciate ito ng Filipino audience, pero medyo magkahawig naman ang atake ng pelikula sa ilang Pinoy na pelikula kung saan sinasakal at pinapatay ng lipunan ang individual (e.g. Maynila sa mga Kuko ng Liwanag). Ang madalas ng diskarte sa Pinoy productions ay trahedya, pakonsensya ang mensahe, sa Side Effects naman, i-transcend ang kaayusan. Obviously ang pinakamainam sa solusyon ay hindi tragic o transcendentalist, kundi baguhin mismo ang mga estrukturang mapanupil.

Markova Comfort Gay (Gil Portes, 2000)


Maliban na lang sa awkward na pag-arte ni Loren Legarda, wala kang makikitang problema sa pelikulang ito. Heto na naman si Dolphy sa gay role pero seryoso ang atake. Tungkol sa isang matandang bakla, si Walter, na piniling ilabas ang kwento ng buhay nya lalo na noong World War Two. Ginawa ang pelikula sa kasagsagan ng paglabas ng mga lolang tinawag na mga comfort women o mga ginahasa at pinarausan ng mga sundalong Hapon. Nagsimula si Walter mula sa pagkabinata/pagkadalaga, kung paano sya naging Walterina, nagtrabaho sila bilang mga performers bago, habang, at pagkatapos ng digmaan, hanggang sa isa-isa nang namatay ang mga kabarkada nya. Natapos lang ang kwento nya, nagdududa pa rin si Loren, at dito ang pinakapulitikal na mensahe ng pelikula, na si Walter mismo ang nagsabi, nagpapakatotoo ka na nga, wala pang naniniwala sayo. Maganda itong palaisipan sa mga kasalukuyang mga membro at tagasuporta ng tinaguriang ‘gay movement’ o ‘gay pride’. Sapat na bang lumabas sa closet? Maraming magkakadugtong na isyu ang ‘niladlad’ ng Markova; World War Two at kasaysayan, comfort women, elderly, usapin ng pagkabading, pati na kahirapan dahil si Winston mismo ang nagte-train ng ilang Japayuki. Pinakita niya at ng ibang bakla sa kwento na sila ay parte din ng lipunan, ng kasaysayan, tumatanda, at namamatay kahit gaano pa sila kamasayahin. Bakit makukuntento sa paglabas sa ‘closet’ kung dapat itong sirain?

Ang iniisip ko lang, dapat sana matutukan din ng kritikal na atensyon ang ibang pelikula ni Dolphy kung saan bakla ang role, hindi lang mga tulad nito na sadya ang pag-tackle ng pagkabakla.