Palabas/Pelikula/Kasaysayan/Bayan: A Reading of El Presidente (Mark Meily, 2012) and Ang Paglilitis ni Andres Bonifacio (Mario O’Hara, 2010)

New Old Stories

History writing and film making are two of the most complicated and problematic tasks in a (post)modern world; there several often conflicting theories, methods, and intentions in doing so. When a film maker takes up the task of creating a historical film, he or she pretty much signed up for a heated debate with critics, scholars, cineastes, and ordinary audiences whatever the outcome of his or her film might be. In evaluating a historical film, chances are historians would attack the inconsistencies in the text over the film’s craftsmanship, while defenders would do it the other way around. This could be another reason of the low number of historical film being produced in the country (aside from high production costs and a tedious research process).

With the said conditions in the country’s movie industry, historical films still emerge once and a while, and each new film never fails to contribute to an already ready old debate regarding what the historical film should be. However, a recent phenomenon greatly affected the rules not only the historical film game but of the entire industry. It is no other the digital-independent wave of movies primarily done by young film makers. These movies are cheaper to produce giving new artists the opportunity to join the film arena.

Veteran director Mario O’Hara tried his hand with the new digital medium and came up with a postmodern court drama about the controversial and often deemphasized trial of the Katipunan Supremo Andres Bonifacio by a war council representing the then newly established revolutionary government based in Cavite. O’Hara uses the trial records intercepted by the American and was later called the Insurgent Papers as a main source and adds the komedya, even Ibong Adarna, and poems by Gregoria de Jesus to creatively reconstruct the life of Bonifacio until his death. The movie had a limited release after competing in the Cinemalaya Independent Film Festival. The said film would serve as an honorable swansong of one the greatest but underrated director-writer-actor of Filipino cinema.

After completing a remake of the biopic of Asiong Salongga, another veteran director, Tikoy Aguiluz announced he will be working on a biopic of Emilio Aguinaldo. It was set to also star Manila Kingpin and Laguna governor Jorge Estregan for the lead role. However after incidents of Estregan changing some parts of Manila Kingpin without Aguiluz’ consent, the two drifted apart. Aguiluz refused to take credit for the film even with all the praise it received. He eventually gave up the Aguinaldo biopic project. He was replaced by Mark Meily, a young but already respected with his works including Crying Ladies and also a historical film, Baler. Meily used Aguinaldo’s memoir Mga Gunita ng Himagsikan as a main source of his ambitious epic. El Presidente spans from the beginning of the Katipunan to the Revolution to the Filipino-American War until Aguinaldo’s death. O’Hara’s entire movie is just a subplot of Meily’s.

Aguinaldo and Bonifacio are considered the ‘other’ important heroes aside from Jose Rizal. The relationship between the two didn’t end so well and this is something vividly portrayed in the two films. O’Hara creates Bonifacio to be the martyr whose recognition for his efforts was stolen by the ilustrados headed by Aguinaldo. Meily on the other hand showed Aguinaldo to be the stoical hero who was caught in the difficult circumstances brought by the revolution. He didn’t intend to kill Bonifacio, but the narrative of the film comes up with the logic that he deserved it anyway. Whose version of history should be taken as true? Can cinema resolve history’s problems or at least narrate the ‘real version’? Which one is relevant to the Filipino ‘nation’?

This paper aims outline the history of cinema in the Philippines and identify the roles it played in several historical periods. Indigenous and Hispanic influences particularly the komedya and other theatrical forms will be indentified and discussed in relation to the emergence of Filipino cinema. The background of the historical films chosen for analysis depicted will also be briefly discussed. Using postcolonial theory, the paper will attempt to arrive at new insights regarding the interwoven (and often conflicting) roles cinema and history play in the process of nation-building in a globalized postmodern society.

History as Komedya in El Presidente

Mark Miely’s historical epic, staggering at two hours and forty minutes, is a recreation of Emilio Aguinaldo life, highlighting his role in the Philippine Revolution and as president of the first Filipino Republic. The entire movie is made up of flashbacks as he writes his memoirs during his twilight years. The story begins in media res during the capture of Aguinaldo in 1901 by American forces. Flashback to his youth when he started to work as a tax collector for the local colonial government. Together with his friend Candido Tirona they went to houses in remote rural parts of Kawit. There is an old woman, who doesn’t have money. Miong says its okay, thereby shouldering the fee. In sign of gratitude, the woman presents herself to read Aguinaldo’s fate: He will be a great man; he will have great enemies, and his will fall in love with three different women, only two of which he will be able to present to the church altar. The two were dumb folded and went on their way. Just a few minutes into the movie, one is already given an idea of the narrative structure of the movie will be, one that is heavily influenced by komedya.

photo credits:

When the Spaniards arrived in the islands, the people were already developing a homogenous culture though still politically dispersed. The dominant group was the Muslims from the south who already had a modern political state embodied in the sultanates of Jolo and Maguindanao. The Muslims had controlled several key trading posts in the islands including present day Manila. The Spaniards, already having a grudge against Muslims because of their experience in Iberia, conducted extensive military operations against the ‘Moro’. The Muslims were eventually pushed back into Mindanao. Also other indigenous groups fled to the mountains to resist the colonizers. The Spaniards then took steps to easily control the natives. They devised the recuduccion plan or plaza-complex that turned natural-democratic space into colonial space. Churches, schools, secular buildings, marketplaces, and cemeteries were built close to each other. The datu class became the principalias, the class where Aguinaldo belongs, the church belfries became panopticons.

However, force wasn’t enough to win the hearts of the ‘indios’. What the colonizers did was assign patron saints to pueblos and barangays (political unit). Every patron fiesta the friars brought music, food, and entertainment particularly theater. “The drama they were looking for must have been that which they knew from back home: the scripted, staged, costumed Spanish comedias and autos sacramentales—and which they were of course unlikely to find among the Filipinos who were chanting epics, enacting rituals, and celebrating victories with their own kinds of songs, dances and mimetic action.” (Fernandez, 1996, p. 2) The natives already had a rich oral literary tradition. They didn’t understand the plays that were performed for them, but they enjoyed the costumes, the musicality of the lines, and the actions the actors orchestrated. Little by little the number of converts began to rise. These Western art-forms were also translated into vernacular. One of the most popular forms was the comedia. The comedias were metrical plays from Europe usually about the lives of saints or adventures of chivalry which were popular at that time. The ‘indios’ through these shows learned about kingdoms, kings and queens, and knights from West.

The production of comedia happened simultaneous with the Moro raids conducted in the islands. When one of the military expeditions (manned by ‘indio’ soldiers) to the south became successful, a comedia was written and staged. This is the start when the Spanish comedia became the komedya which was focused on Christian-Muslim conflicts they eventually became known as moro-moros. The vernacular komedya was performed in every town and every part of the islands except in the Muslim areas. It was also pivotal point for such social structures as that of the comite de festejos and/or the hermano/hermana mayor, who saw to the funding of the production so that people could view it for free (Fernandez, 1996). It was the major form of entertainment of the period and it divided the inhabitants of the islands based on gender, class, and religion.

Komedyas disseminated a “formula of fantasy and escape, with its kingdoms…,it shows princes and princesses the likes of which the Philippine landscape would never see, whose problems only involved the unraveling of entangled loves, and never such pressing local problems as colonization, poverty, and exploitation. It also propagated in a visually spectacular and repetitious—therefore effective—fashion the message that the Muslim or Moro was to be scorned (unless, of course, he turned Christian, an unlikely happening in actual life) even if he was a fellow Filipino, and that Christianity always won the day. (Fernandez, 1996, p10)

The staging of komedyas continued until the American period but was slowly overrun by cinema. “To theater does cinema owe much of the material culture it needed to first penetrate and then assert its supremacy in the Hispanic society. The first decade was a time of negotiation between the two entertainment forms. This may be surprising because up until 1902, films had been shown independently. Starting 1903, theatrical presentations began to play a major role in the exhibition of films. Films were screened alongside the staging of zarzuelas, bailes (dances), and songs, oftentimes called intermedios cantos (musical intermissions). (Deocampo, 2003, p. 117) Theater provided actors, designer, and directors. Until now, ‘canonized’ film makers started in theater as training ground; Lino Brocka and Behn Cervantes to name a few.

When Filipinos started making movies of their own, the Hispanic influences stayed and reflected in their works. “Early adventure films – all about the loves and exploits of fabled heroes and heroines…– were doubtless an outgrowth of the komedya. Even in our time, the endless fight sequences, in which the hero employs fists, swords, guns, sticks, legs, and an arsenal of ancient Oriental weaponry, may be traced to the influence of the 18th century theater genre. The same may be said of the incredible chance meetings – in forests, beaches, parks or nightclubs – which spark off true love, or occasion heartbreaks or a speedy resolution to a highly involved plot. Together with the sinakulo, the komedya provides an explanation for the black-and-white depiction of characters who are invariably grouped, as in the two dramatic forms, into the good guys and the bad guys.” (Lumbera, 1997, p. 172)

The succeeding scenes show Aguinaldo being recruited by the Katipunan and serving as the town mayor of Cavite El Viejo. When the movement was discovered and skirmishes commenced in Manila, Miong using his cunning assured the Spaniards assigned in the area that trouble won’t be replicated in the community. In fact he is already organizing the Cavite chapter of the Katipunan, an early operation of which involves raiding a Spanish arsenal for arms. In due time, the Katipuneros controled most of Cavite. The events are as if directly translated a Philippine history textbook; Tejeros Convention, Trial of Bonifacio Brothers, Pact of Biac na Bato, Hong Kong interlude, America enters the picture, Treaty of Paris, Filipino-American War ignites, assassination of Antonio Luna, the president fleeing to the north, Battle of Tirad Pass, and finally the capture of Aguinaldo. The last part of the movie involves Aguinaldo’s second marriage, his presidential bid in 1935 against Quezon, outbreak of World War Two, and nationalist sentiments of 1960s and the celebration of independence back to June 12 instead of July 4 by President Diosdado Macapagal, publication of his memoir, and his death.

photo credits:

Before he dies, the old woman who read his fortune appeared to him again for the ultimate dramatic ending. Everything she said came true except the one about the third woman, which happens to be the Inangbayan. Obviously this Inangbayan is not the Inangbayan that was used in ‘seditious’ theater during the American period to serve as an allegory of the nation and critique of American colonial rule. Lino Brocka tried to utilize the Inangbayan again is some of his social(ist) realist movies (Tolentino, 2001) In fact, women were barely visible in El Presidente. The only female characters allowed to ‘speak’ are Aguinaldo’s two wives and the mystical woman. Women were mostly shown feeding the revolutionaries, fleeing from conflict, cheering for the victorious soldiers, or weaving the Filipino flag.

Since El Presidente is mostly an action film, the categorization of the characters in good guys versus bad guys is related to the process of what postcolonial theorists would call ‘othering’. Throughout the movie, there were several ‘othering’ that took place, based mainly on ethnicity but also based on gender, class, and locality. The Spaniards were portrayed to be arrogant, cruel, and proud only later to be outwitted by untrained and under-armed Filipinos. The Spaniards were also showed in stereotypes commonly related to the colonial period; the overconfident military officer and the dogmatic and hypocrite friar. ‘Othering’ based on class and localities are closely tied. First of all the story happened in Cavite where the revolutionaries were able to get the support of the rich indios providing resources and leadership (best example is Aguinaldo himself). Enter Andres Bonifacio, the proud and hot headed Manileño who happens to be the Supremo; whose presence in the province indicated his mediocre military and leadership skills. Bonifacio is a ‘dayo’ in Cavite. His outsider status was confirmed when he lost his temper in the Tejeros Convention. Also during the convention only the ilustrados were seated while foot soldiers are standing and are mere silent spectators in the back while the drama unfolds.

As mention earlier women are marginalized whether belonging to the lower class or middle class. The films treatment of indigenous peoples also reveals that it is a history of only low-land Hizpanized Filipinos. There was scene when fleeing north, Aguinaldo and company passed by an indigenous community (Ifugao? Sagada?). They were initially hostile but calmed down when he was introduced as Gen. Emilio Aguinaldo. They then celebrated his presence. Another key event in the film is the battle of Tirad Pass and the Igorot ‘traitor’ to lead to its defeat. Interestingly, the Macabebe mercenaries weren’t shown at all. Aguinaldo downfall was because his courier was caught (and later squealed) trying to steal medicine from an American camp for his sick son. A portrayal of the Macabebes would definitely reveal that the Katipuneros didn’t take effort to integrate indigenous people in the movement. However, I believe the most astonishing portrayal was that of Americans. From the moment in Hong Kong to the battle field to the Treaty of Paris, Americans were shown to be civil, practicing the courtesy of war, and respectful when in fact the plot progression clearly shows that their interests in contradictory to that of Filipinos. There were barely battle scenes between Filipinos and Americans. The Japanese were totally invisible. After his capture, the remaining scenes happened in Aguinaldo’s domestic space.

It is interesting that throughout the film there were few instances when the key scenes would be photographed. It would be known that these events became important because existing photographic documentation survives. In the credit roll of the movie the original photographs were shown beside the film’s enactment of the events. It gives the movie an authentic feel. What is problematic is that when Aguinaldo was captured, one of the first things the Americans did was to dress him up and take pictures of him with his top officials. The glorifying aura was maintained but what audiences are likely to miss is that American utilized photography, then a quickly developing technology, to justify their occupation of the country. Americans took several pictures of different indigenous groups to give people in the US the impression of the Filipinos savagery and need for benevolent assimilation. But they didn’t stop there. They also took pictures of ‘civilized’ Filipinos. “The photographs also show the importance of the imperialist project. The pictures of wild tribes not only showed the extent of civilizing needed but also fed the consistent doubt on the capacity of the Filipinos to govern themselves. The civilized pictures, on the other hand, showed that there were well-groomed and “educated-looking” Filipinos (almost all dressed the same, again eerily symbolic of “the great mass”) potentially willing to be taught democracy. But it is the contrast between the two kinds that was meant to stress the heterogeneity even more.” (Vergara, 1995, p. 62)

The film’s conservative position regarding US’ involvement in the revolution and the republic could be traced to the fact that cinema flourished during the American occupation. “Motion Pictures were introduced in 1897 by two Swiss businessmen named Liebman and Peritz, who opened a “movie house” at No. 31, Escolta St., Manila. In 1912, two American business competitors vied with each other for the commercial rewards of being the first to make a feature film with Philippine life as subject matter.” (Lumbera, 1981) Aside from establishing a public education system with English as the medium of instruction, the American colonial government suppressed nationalist sentiment through military operations, sedition laws, and the pensionado system. Americans also utilized cinema as a tool for propaganda. “In an obvious attempt at revising colonial loyalties, anti-Spanish films based on Rizal’s life in 1912 (La Vida de Rizal from Oriental Moving Pictures Corporation and El Fusilamiento de Rizal from Rizalina Film Manufacturing Company) were shown and produced by American businessmen. Also, films made by Edison in the States using American actors reenacted several revolutionary scenes like The Rout of the Filipinos, Filipinos Retreat from the Trenches, and Advance of Kansas Volunteers at Caloocan all in 1899. It is also during this period when three important aspects of filmmaking would take root: censorship, the imposition of government taxes, and international distribution.” (Flores, 1990, p.420) Americans would again repeat the process of ‘othering’, this time directed against Japanese. “After the war, the guerilla-garrison genre came to the fore. Revolving around Japanese atrocities and the celebration of Yankee liberation and guerilla struggle” (Flores, 1990, p. 422)

El Presidente received mostly favorable reviews from critics and winning several awards at the Metro Manila Film Festival. However, the film didn’t leave people consciousness easily, aside from infuriating few critics and groups, El Presidente became one of the most debated movies on cyberspace. Mark Meily said his primary intention is to ‘locate’ Aguinaldo in history; unfortunately he also dislocated other characters. “At the heart of the action film is the aspiration for justice. This quest if fleshed out in various forms and ensues from multiple causes… From the true-to-life biofilms of notorious criminals to historical epics and finally to massacre movies of recent memory, the action movie invokes justice in the name of self, family, community, or nation and speaks of it from specific assumptions about society, whose fate is oftentimes coterminous with either the valiant exploits of the hero or the sordid trail of blood he leaves in the wake of carnage.” (Flores, 1998, p. 224) The action film like komedya reinforces an us-versus-them mentality which becomes very problematic when it tackles historical events and personalities, claiming to speak for the ‘nation’. El Presidente is a testament that Filipino cinema is still in the shackles of Spanish dramatic forms and a pro-American ideology.

History as Sinakulo in Ang Paglilitis ni Andres Bonifacio

The independent film movement in the country is still in its infant stage. With the advent of cheaper digital film making technology, a younger generation of filmmakers now has the opportunity to tell new stories in new ways. Of course independent/alternative cinema as in non-big studio film making happened earlier, spearheaded by the likes of Kidlat Tahimik and Nick Deocampo. Some of the then young film makers successful crossed over to mainstream movie industry (e.g. Tikoy Aguiluz, Gil Portes, Mel Chionglo, etc.) New names in the indie movement include Brilliante Mendoza, Adolfo Alix, Jr, Aureaus Solitos. Since the lack of capitalist constrains, indie films are more daring in subject matter and more innovative in plot progression. This climate also attracted veteran film makers who have adjusted to the ways of the big studio system; examples include Joel Lamangan, Gil Portes, and Mario O’Hara. These directors now have a chance to pursue subject they truly want but the big studios don’t find profitable. In 2010, few months before his death, Mario O’Hara came out with Ang Paglilitis ni Andres Bonifacio.

photo credits:

Calling Ang Paglilitis as an indie film somehow doesn’t give it justice; a more suitable name should be experimental film. O’Hara infuses theater, surrealism, and court drama into a story that followed the trial of the Bonifacio brothers by the revolutionary government. The story begins with the encounter with the Magdiwang faction of the Katipunan and capture of the Bonifacio brothers. While in prison, the film flashbacks to showing Bonifacio during his younger years where he performed in komedyas and he also plays the role of a Moro prince. Still dressed as Moro princes to wanders and meets and helps a leper. The leper points the direction where the Ibong Adarna is. He is given a blade and some lime/lemon to make sure he doesn’t fall asleep when the mystical birds start singing. Just like Aguinaldo, Bonifacio was given a ‘quest’. During this time, he also met Gregoria de Jesus. The movie even has a fool or jester that butts in to fill the gaps in the story, particularly events happening outside the trial. Once in awhile Aguinaldo is shown in the battlefield furious hearing news about the progress of the trial. He wanted the Bonifacio brothers sent to exile, but gave in to the war council giving full jurisdiction to them. The Bonifacio brothers are executed. The movie ends with Gregoria De Jesus hysterical reciting an elegy to Andres. Some historians claim that the trial and execution was inevitable while some, like Agoncillo, claim the entire endeavor to be a farce. Unlike in El Presidente, the process of ‘othering’ in Ang Paglilitis is more subtle, mostly between Magdalo and Magdiwang factions. Spaniards and Americans were both invisible in the movie. Ang Paglilitis also fits the characteristics of the komedya (aside from fact that it was directly alluded to in the film) but it more similar with the structure of another Spanish dramatic form, the sinakulo.

The sinakulo is a dramatic reenactment of the pasyon of Jesus Christ. If komedyas are staged during the town fiestas, sinakulo productions are done during the holy week. “Like other religious rituals, the traditional sinakulo was produced by the culture of religion, on the one hand, and an agricultural way of life, on the other. The obedience to and deferential fear of the conservative Catholic Church, a legacy from the Spanish period, created a mind conditioned to accept everything in unquestioning simplicity. The lack of originality in the text and the presentational quality of the play, which dares not interpret or deviate an iota from dogma or custom, result from the abject awe of the Church’s feudal authority…the growth of the traditional sinakulo was arrested by the very religion which inspired it. Together with poverty, the religion has wittingly or unwittingly discouraged the peasant from pursuing enlightenment that would help him transcend the meta-physical world of the passion play in favor of a materially better life in the here and now.” (Tiongson, 1999, pp. 13-14) And like the komedya, the production of sinakulo also helped the reorganization of society particularly the emergence of economic classes. “Just as the agricultural economy depends heavily on the paternalism of the landlord, so it finds in the same landlord a major patron for activities like the sinakulo. Landlords may pay for the band or the expensive velvet costumes, although they themselves would not be inclined to watch such a folk endeavor.” (Tiongson, 1999, p. 14)

photo credits:

O’Hara primary intention is to bring to light the issue of the Bonifacio trials and make the public decide whether it was justified or not. But just like Meily, Ang Paglilitis makes the decision for us through the plot and manner of presentation of the events. To further complicate O’Hara’s case, he wants to provoke debate but he made Bonifacio a martyr, a Christ-figure in a melodramatic narrative he is well known for, when in fact the sinakulo promotes the exact opposite thing, passivity. “In the sinakulo a meek, harmless, suffering Christ is pitted against the minions of darkness, Judas, the kings and priests, the devil and the Jews, with Christ triumphant in the end. The sinakulo survives most strongly in the Filipino mental framework, or value system, which always favors the underdog. In most Filipino movies meekness, servility and patience in suffering, coupled with the ability to shed buckets of tears, are regarded as obligatory characteristics of leading female and child characters. (Tiongson, 1983, p. 85)

The challenges faced by Ang Paglilitis don’t end in on its form, but also in the processes of limited production, distribution, and consumption of indie films. Independent films, though having revolutionary potential has instead become a form of cultural capital. Tolentino writes;

Ang indie films ay nakalikha ng sarili nitong niche community. Niche pa lang ito dahil Metro Manila phenomenon, sa pangkalahatan, ang indie films. Bagamat mayroong pelikula mula sa rehiyon, mas ang itinatampok pa sa kompetisyon sa Cinemalaya ay ang sentrong nag-aaproba ng proyekto ng rehiyon o mga pelikulang may rehiyonal na flavor na pinondohan at nakakapasa sa panlasa ng sentro.

At dahil ang base ng komunidad—ang tumatangkilik—ay mga kabataang culturati na nakakapagbayad (kung gayon, gitnang uri na tulad din ng kasalukuyang audience ng lokal na sineng ang bayad ay P80 hanggang P140 kada tiket), hindi lamang sentrong phenomenon ang indie films, ito ay gitnang uring culturati na kaganapan.

Kumbaga sa pagsusuring pang-uri, ito ang pambansang burgesyang may interes sa pag-unlad ng lokal na industriya ng sining, kahit pa nga ito pinopondohan ng media na interes ni Tonyboy Conjuangco, ang patron ng Cinemalaya.

At kung ito ang katumbas ng pambansang burgesya, maliit ang bilang ng tumantangkilik ng indie films. Matapos ng apat na taon ng Cinemalaya, mabibilang ang indie films na nakapasok sa komersyal na venue, ang cinema complex sa malls. Tanging CCP, isang sinehan sa Robinson’s Galleria, at Cine Adarna ng University of the Philippines Film Institute ang may regular na programa ng screening ng indie films. (2008)

Indie film makers innovate but they ‘innovate too much’, making films almost inconsumable to a common person. Indie films dominate Gawad Urian of Manunuri ng Pelikulang Pilipino and international film festival circuits but not the mass consciousness. These often younger artists has been so disgusted with the industry’s terrible condition that they seem to want to rush change, and this desire is also the reason they will fail. “The Filipino cinema’s heritage from traditional theater explains its backwardness and its popularity (folk had become pop). Should Filipino films throw tradition out the window? No. For tradition will linger and the enlightened director will still be faced with an audience whose tastes have been mis-educated for centuries by traditional theater and film.” (Tiongson, 1983, pp. 93-94) This is also the same reason why some already ‘canonized’ work by, say Mike de Leon, doesn’t survive well to the new generation of viewers. “Too often has the bakya crowd been blamed for the sad state of Filipino movies. But what can one expect of an audience that has been fed nothing but secret-agent, karate, fantasy, and slapstick movies since time immemorial? The film audience deprived of good, intelligent fare by irresponsible and unscrupulous filmmakers cannot be expected to accept things overnight, no matter what artistic merits a production may have.” (Brocka, 1974, p. 260)

Another major reason is of course never ceasing of proliferation of Hollywood of local cinema. I find it wrong to say Filipinos enjoy anything foreign, the US still has the monopoly on patronage of goods and the culture that comes along with it. “As an enterprise that developed under conditions set by US colonial policy, the Philippine film industry had to compete with the high-powered American film industry based in Hollywood. As early as 1914, Hollywood had the Philippine market all to itself, its products monopolizing the best outlets in Manila. Potentially, films using a language understood by the majority of film-goers ought to have enjoyed wider patronage than American films. However, in view of limited capital, technical skill and equipment, the local industry could turn out only a few films, and the long intervals between one film and the next gave American films, which came in one steady flow from Hollywood, the advantage of greater visibility. More important, the greater technical polish and the international reputation of American films could not but show up the faults and limitations of local cinema.” (Lumbera, 1981, p. 178)

Towards Filipino Cinema

Throughout my reading of El Presidente and Ang Paglilitis ni Andres Bonifacio it was revealed that the postcolonial condition is not only found in the form of the two movies but also in the process of their production, distribution and consumption by the Filipino audience. Cinema, in its present state in the country, is still ill-equipped to tackle and contribute to the nation’s historical discourse. Instead of actually contributing to the creation of the Filipino ‘imagined community’, the said films wittingly or unwittingly provoke more antagonisms among several groups. The black-and-white mind frame in these reenactments could be linked to present state of politics where personalities (and families) overshadow issues. The time when people see themselves as participants in the process of history is yet to come.

The postmodern era is a visual era and this fact gives cinema more ideological potential than ever. I greatly admire the efforts of the new generation of film makers in the arena of independent or alternative cinema. However, “the film-maker’s task is to develop their [audience’s] taste further, in a conscious and patient fashion, in order slowly to wean them away from the false artistic and social values fostered by kiss-kiss, bang-bang, zoom-zoom, boo-hoo, song-and-dance flickers. One could work at first with the same commercial medium, but do it a little better, with more restraint, intelligence, characterization, and motivation, so as not to insult the educated or alienate the bakya crowd” (Brocka, 1974)

Postmodernists would also assert that nationalism is withering away, but I think nationalism is needed more than ever, especially in a ‘developing’ country like the Philippines where it seems the only path to progress is accommodating foreign capital and investments (and culture). The discourse on nationalism is in dire need to be link to the discourses of women, queer, indigenous, regional, and even ecology. A good first step in this grand task is dismantling the backward colonial influences in cinema. “Cinema has no influence or impact upon the consciousness of its mass audiences. It is less effective than the newspaper which has relatively fewer patrons and, certainly, less influential than the drama or literature. The reason for this is that, on the whole, it has nothing to say about the urgent issues that confronts us. It is an entirely passive vehicle unable to interfere with the lives of the masses that keep flocking to cinema houses. Its popularity derives either from the present interests of the patrons or their need to escape from themselves.” (Bn. Daroy, 1976, p. 108) The narrative of the nation should be told by Filipino themselves for the interests of Filipinos. The path toward a genuine Filipino cinema is also the path to a cinema of liberation. It is not hard to imagine the nation being moved a movie created by committed film makers the same way the nation was once moved by Rizal’s novels.


Brocka, Lino (1974). Philippine Movies: Some Problems & Prospects. In Readings in Philippine Cinema. Quezon City: Experimental Cinema of the Philippines, 1983

Daroy, Petronilo Bn. (1976) Social Significance and the Filipino Cinema. In Readings in Philippine Cinema (edited by Rafael Ma. Guerrero), Quezon City: Experimental Cinema of the Philippines, 1983

Deocampo, Nick. Cine: Spanish Influnces on Early Cinema in the Philippines, Quezon City: NCCA, 2003

Fernandez, Doreen G.,Palabas: Essays on Philippine Theater History by Ateneo de Manila University Press, Quezon City, 1996

Flores, Patrick D. Philippine Cinema and Society. In Filipiniana Reader (edited by Priscelina Patajo-Legasto), Quezon City: UP Open University, 1998

Lumbera, Bienvenido. Flashbacks on Film and Theater As Interlocked Forms (1983) Revaluation 1997 Essays on Philippine Literature, Cinema, and Popular Culture, Manila, University of Santo Tomas Publishing House, 1997

__________________. Problems in Philippine Film History (1981), In Filipiniana Reader (edited by Priscelina Patajo-Legasto), Quezon City: UP Open University, 1998

Tiongson, Nicanor G. From Stage to Screen: Philippine Dramatic Traditions and the Filipino Film. In Readings in Philippine Cinema (edited by Rafael Ma. Guerrero), Quezon City: Experimental Cinema o the Philippines, 1983

__________________ Philippine Theatre: History and Anthology Volume III Sinakulo, Quezon City: UP Press, 1999

__________________What is Philippine Drama? In Filipiniana Reader (edited by Priscelina Patajo-Legasto), Quezon City: UP Open University, 1998

Tolentino, Rolando B. “Inangbayan” in Lino Brocka’s Bayan Ko: Kapit sa Patalim (1985) and Orapronobis (1989). In National/Transnational: Subject Formation and Media In and On the Philippines, Quezon City: ADMU Press, 2001

__________________. (August 2, 2008) Indie Cinema bilang Kultural na kapital,, Retrieved from (

Vergara, Jr., Benito M. Displaying Filipinos: Photography and Colonialism in Early 20th Century Philippines, Quezon City: UP Press, 1995

Kailan Dumating ang ‘Filipino Time’ (at Kung Kailan Ito Aalis)

Minsan pinaalam samin ng prof namin na wala kaming pasok sa susunod na meeting kasi required kaming umattend ng isang lecture-forum. Nang dumating na ang araw ng forum, sinabihan ko ang isa kong kaklase na sabay na kaming pumunta sa venue. Medyo na peste ako nang handa na ako pero sya hindi pa. Magkasama kami sa dorm pero magkaibang kwarto. Kailangan pa naming sumakay ng traysikel para makapunta sa building ng venue. Sabi nya, “Wag kang maalala, hindi pa naman siguro yun magsisimula agad.” Walang basehan ang kanyang ‘hypothesis’ pero kinagat ko ito

Nagmadali kaming pumunta, halos 20 minutes late na kami, pero hindi pa nagsisimula. Dumating sa oras ang speaker pero okay lang kahit hindi magsimula agad, pagod kasi sa byahe. Naghintay pa kami ng another five minutes para madagdagan ang mga tao sa lecture, bago ito nagsimula. Maganda ang lecture. Ang problema dahil may oras ang reservation sa parang function room, pinaiksian ang question and answer na part. Successful naman sa pangkalahatan pero sa likod ng isip ko sana naging mas successful pa ito kung hindi kami (at ang iba) na late. Mas marami sanang napag-usapan, mas satisfied pa ang lahat.

Habang naglalakad papunta sa ibang klase, nagsunod-sunod na ang mga tanong sa isip ko. Pero ang pinaka puno’t dulo nito ay, “Kailan ba dumating ang ‘Filipino Time’?”


Bata pa lang ako alam ko na ang konsepto ng ‘Filipino Time’. Madalas ang mga Pinoy na late sa mga usapan, opisyal man o di-opisyal. Sabi ng marami (kung di man lahat), ang masamang kaugalian na ito ay ‘tinuro’(ayon sa iba, ito’y ‘minana’) ng mga Kastila. Noon daw kasi kapag may mga okasyon, parating huli ang mga Kastila. So kapag pumasok sila sa silid, lahat ng atensyon ay nasa kanila. Naging modelo di umano ito sa mga Filipino o mga indio. Siguro may katiting na katotohanan ang paliwanag na ito pero parang masyadong mahina para maging justification ng ‘Filipino Time’. So nagsimula akong maghanap ng mas malalim at valid na eksplinasyon sa likod ng phenomenon ng ‘Filipino Time’.


Ang mga sinangunang Filipino ay walang konsepto ng oras o ibang iba ito sa kasalukuyang konsepto natin. Noon simpleng-simple ang buhay ng mga tao kapag oras ang napag-uusapan. Ang kanilang mga oras ay ‘umaga’ ‘tanghali’ ‘hapon’ ‘gabi’ ‘madaling araw’ ‘dapithapon’, ‘madali’, ‘matagal’, atbp.

So kapag may gawain malamang ang mga sinasabi nila ay “Mag-igib ka bukas ng umaga.” o di kaya, “Mag-ipon ka ng panggatong mamyang hapon.” Very general ang mga konsepto nila ng oras. Malamang ‘body clock’ at kalikasan lang ang inaasahan nila. Halimbawa, kung ako’y magsasaka, mas madaling magtrabaho kapag madaling araw o hapon kasi hindi gaanong mainit. Kaya sasanayin ko ang katawan ko na magising ng madaling araw, tsaka magpapahinga sa umaga. At kapag anak ako ng isang magsasaka, bata pa lang ako, sasanayin na ako ng paerts ko. At ito rin ang gagawin ko sa mga magiging anak ko.

Noon, walang magsasabing, “Uy, 12:10 noon na, kailangan na natin magtanghalian.” Siguro dahil masyadong maiinit na para magtrabaho kaya sila kakain ng tanghalian sa oras na yon o di kaya ubos na ang lakas nila mula sa almusal nila.


Ang simple ng buhay noon pero nagbago ang lahat ng ito nang dumating at sinakop ng mga Kastila ang mga sinangunang Filipino. Tinuro nila ang Kaluraning pamumuhay kung saan integral ang oras. Halimbawa, ganitong oras nagsisimula ang misa o ang palabas. O dapat ganitong oras tapos mo na ang mga gawain mo. Para mas epektibong masakop ang mga indio, ipinatupad nila ang operasyon ‘reduccion’. Noon kasi communal living ang ginagamit ng mga indio, sa isang baranggay lang madalas umiikot ang buhay mo. Binago ito ng mga Kastila. Imbes na isang baranggay ang basic unit ginawa nilang pamilya (tatay, nanay, at mga anak).

Para mas madali ang pagkontrol sa mga indio kailangan nilang i-centralize ang pamumuhay ng mga tao. Matagumpay ang plano na baguhin at kontrolin ng mga Indio sa lahat ng aspeto ng kanilang buhay gamit ang straktura ng bayan kung saan magkakalapit ang simbahan (religious), skwelahan (educational), munisipyo (political), plaza (social), palengke (economical), at pati na rin ang sementeryo (kabilang-buhay, ganun ka grabe). Hanggang ngayon ay na-retain ang arrangement na to. Sa lahat ng uri ng gawain ng mga tao, ang konsepto ng oras ang hindi nawawala.


Lalo pang nag-iba ang lahat ng dumating ang mga Amerikano. Pinatibay at pinalawak nila ang urbanismo. Sa syudad merong working hours, time in-time out, store hours, bus at train schedules. Kaya siguro tinawag na “mabilis ang takbo” ng buhay sa syudad. Lahat ay ensakto sa oras, lahat ay sinusukat, lahat ay minamaximized for productivity. Sa tingin ng mga Amerikano, mga tamad ang mga Filipino. Parati kasing huli at mabagal kumilos. Kaya ‘Filipino Time’ ang tawag dito hindi ‘Oras Filipino’. Naging mahirap ang pag-adjust ng mga indio sa patakaran ng mga imperyalista. Ang ‘Filipino Time’ ay hindi likas sa mga ‘Filipino’ ito ay isang opinyon at prejudice ng isang Tagasakop, ng mga Banyaga. Isang bansag na nang tumagal ay tumatak at tinangap ng mga Filipino.


Meron namang ibang theory na may kinalaman pa rin sa kasaysayan. Kapag dumating nang maaga sa isang okasyon o lakad, merong impresyon na ‘atat na atat’ ang bisita. At di umano hindi ito isang magandang bagay. Sa Hiligaynon, sa tingin ko ang mas angkop na salita ang “manol”.

Kapag maaga kang dumating, meron kang ‘over enthusiastic’ kung di man ‘naïve’ na ‘aura’ at ito ay di kanaisnais. Isa pa, kung una kang dadating, malamang magkaka-one on one kayo ng host o ng organizer. Ito ay tinitignan bilang isang ‘awkward’ na sitwasyon at iniiwasan. Mas gusto ng mga Filipino na maki-‘blend in’ kesa sa atensyon kaya sila huli dadating para marami na ang mga tao.

Meron nga mga sitwasyon kung saan kapag may lakad o okasyon, ang mga bisita ay nagkikita sa isa pang separate na lugar bago pumunta sa venue mismo. Dito sila nagre-rendezvous tsaka pumupunta sa event ng sabay.

Kung iisipin, hindi sinasadya ng mga Filipino na maging late, ayaw lang nila maging maaga. Masasabing magkaiba ang dahilan pero ang epekto ay iisa: naaaksayang oras o panahon.


Isa pang hypothesis ng sa likod ng ‘Filipino time’ ay dahil daw hindi pare-pareho ang oras sa mga relo ng mga tao, mga opisina, mga paaralan. Magandang halimbawa na yung sa akin na mismo, iba ang oras sa bahay at sa college ko. Siempre ang oras sa relo ko pareho sa college ko kasi doon madalas ang mga lakad ko. Ang solution daw ay isang Philippine Standard Time. Ewan ko kung nagawa na to, at kung nagawa man, hindi pa rin ito sinusunod.

Nararapat purihin ang Department of Education sa kanilang programang “Juan Time” kung saan standardized ang lahat ng oras sa lahat ng public elementary at high schools sa buong bansa. Tuwang-tuwa ako nang nabalitaan ko ito. Totoo ang kasabihan na, “you can’t teach an old dog new tricks” at kung may mga perpektong mga estudyante ng panktuwalidad ito ay ang kabataan.

Maganda ang hakbang na ito pero kung pag-iisipan talaga, hindi mawawakasan ng sulosyong ‘technical’ ang isang problemang ‘cultural’.


So ano ang solusyong ‘cultural’ sa problemang ‘cultural’ na to? Pwedeng gumawa ng research ang mga intelekwal at mag-organize ng maraming lecture-forum! Pero kung iisipin ito ay technical pa rin. Ang sa isip ko kailangan natin magpausbong ng isang ‘kultura ng komprantasyon’. Marami kasi mga katangian ang mga Filipino, hindi lang nag ‘Filipino Time’, na alam naman ng lahat (o at least ng nakakarami) na mali o counterproductive pero ginagawa pa rin.

Ang dapat gawin ay kapag nangyayari ang mga halimbawa ng mga counterproductive na kaugalian na to ay maging prangka tayo. Halimbawa, kapag may event tapos maraming late, naba-badtrip na ang host o organizer, “Ano ba naman ang mga yon, late na naman! Pinoy talaga!” Kapag marinig mo to at biglang naging self-righteous ka, hindi ka lang bobo, gago ka pa. Kahit maaga kang dumating, Filipino ka pa rin. So, tinitira ka rin ng host o organizer (na malamang Filipino rin, samakatuwid, tinitira rin nya ang sarili)! Sasabihan mo dapat, “Uy, ako Filipino din pero on time naman ako. Bakit mo sasabihing lahat ng Pinoy parating late? @#$%!” Kahit wala na ang mura na parte. Kapag nasabi mo na to, pagmasdan ng mabuti ang magiging reaksyon ng tao. Hopefully magkaka-epiphany sya at mare-realize na individuals don’t speak for the group.

Malamang pareho din ang magiging epekto kapag may magsasabi na ang mga Filipino ay hindi marunong sumunod ng batas trapiko, o nagkakalat ng basura, at iba pa.

Meron nga minsan habang nasa jeepney, ang pasaway na driver ay nagninigarilyo pero may ‘no smoking’ sign sa likod ng upuan nya. Walang imik ang mga pasahero, kanya-kanyang takip ng mukha para di malanghap ang usok. Hanggang may sumakay na matanda na may dalang bata. Napansin niya ito at nakiusap, “Iho, baka pwede naman hindi ka manigarilyo, may bata akong kasama.” Wala namang reklamo ang tsuper at pinatay ang sigarilyo. Tsaka nag follow-up ang ale, “Salamat.”

Ganun ka simple at nagbago ang lahat sa jeepney na yon. Ngayon, isipin mo pagbabago ng milyon-milyon na Filipino handang makiprangkahan…


Kung iisipin ang kultura ng pagtanggap ng mga masasamang katangian o gawian ay in itself isang masamang katangian. Kung ang mga aktibista pa, “culture of silence and of impunity.” Wala na sigurong mas angkop pa kesa sa mga salitang yon. Sabi nga minsan ng whistle blower na si Hiedi Mendoza, mas maraming tapat kesa sa kurap sa gobyerno. Ang problema, ayaw ng gulo ng mga tapat na tao na to.


Ang ‘Filipino Time’ ay isang katangian mula sa mga mata ng Tagasakop na hindi likas sa mga Filipino pero tumatak. Ang ‘Filipino time’ ay isang sintomas na hindi pinagpapahalagahan ng mga Filipino ay kanilag kultura at kasaysayan (ito naman talaga ang gusto ng mga Tagasakop, hanggang ngayon).

Hindi masusulusyonan ang ‘Filipino Time’ o kahit anong problema kung hindi ito pinag-aaralan at hinihimay-himay. Malaki ang ginagampanan ng panktwalidad sa pag-unlad ng isang bansa, tignan na lang ang Japan. ‘Nahuhuli’ na tayo sa karera. Naging mas maunlad na kahit ang mga war-torn countries tulad ng South Korea at Vietnam. Ang Filipino masipag naman, matalino, malikhain, pero bakit hindi tayo umaasenso?

Ang sagot ay dahil hindi natin mahal ang pagiging ‘Filipino’. Parati tayo namamangha at tinitingala ang mga kultura ng mga banyaga, sinusubukang makakuha ng ‘tips’ kung paano umasenso. Hindi naman ito masama, pero iba sila sa atin. Hindi lahat ng bagay sa kanila pwedeng i-apply sa atin. Natatangi ang ating kultura at doon tayo dapat magsimula. Dapat natin tanggalin ang kolonyal na tatak sa ating lahi. Kailangan magprangkahan. Ang takot maging prangka ay katangian ng isang kolonyal, isang alipin. Ang ‘Filipino Time’ ay isang maliit na parte lamang ng atin mga komplikadong problemang kultural na dapat solusyonan.


Nagkakwentuhan kami ulit ng klasmayt ko na kasama kong (late dumating) sa lecture-forum. May problema sya kasi baka mabagsak nya ang isa sa mga subjects nya. Parati kasing late, kaya pinag-initan ng prof. Ang ginawa, pagkaumpisa pa lang ng klase, quiz agad, kada meeting yan. So, parating zero ang score ng kaibigan ko. Pinapa alarm na daw nya ang cell phone kada umaga, pero minsan, palpak pa rin. Sabi ko, hindi sapat ang alarm para magising sa umaga. Dapat ikaw mismo, gusto mong magising, gusto mong bumangon at pumunta sa klase at patunayan na kaya mong ipasa ang subject. Will power lang pare ko.

Nanginginayang nga sya kasi nasanay syang okay lang ma-late. Sabi ko kailangan mo nang magbago bago ka ‘mahuli’. Ika nga ng Kule, “Kung hindi ngayon, kailan?”

photo credits:,32381045

Wikang Walang Ambisyon

Hindi na ako sigurado pero malamang sa klase namin sa sociology yun nang pinag-usapan namin ang kultura natin. Kultura ay tumutukoy sa pangkalahatang paniniwala at mga gawi ng particular na lipunan. Tinanong kami ng prof namin kung ano sa tingin namin ang mga katangian ng mga Filipino. Susubukan daw naming tukuyin ang kulturang Filipino.

Mag tinanong si ma’am at sumagot ang kaklase ko na, “Filipinos are known to be hospitable…” Medyo swak naman ang sagot para sa kanya kaya tuloy ang diskusyon. Nabangit din ang pagiging masayahin natin at pati na ang tibay ng family bonds sa Pinas.

Mga ilang araw pagkatapos ng meeting na yon, may nabasa akong libro yata yun ni Rio Alma na nagpa-isip talaga sa akin. Ayon kay Rio Alma, parating binabangit ang pagiging hospitable ng mga Filipino pero kung iisipin walang salita sa Filipino o sa mga dialekto na katumbas ang salitang ‘hospitable’. Napa-isip ako at nagpasya na wala nga. Tuloy pa ni Rio Alma, pero may salitang Kastila at siempre Ingles na ibig sabihin ay ‘hospitable’.

Pinapakita nito na di likas na ‘hospitable’ ang mga Filipino. Ang pagiging ‘hospitable’ ay isang katangiang banyaga na inimpose sa atin. Kaya siguro tayo naging (at patuloy) hospitable sa mga mananakop. Sa punto na inuuna pa natin ang kanilang mga interes kesa sa atin. Isang salita lang pero malaki ang naging epekto nito sa takbo ng ating mga buhay at ng ating lipunan.


Hindi ako mapakali. Sinubukan kong suriin ang wikang Filipino at marami akong mga salita na nadiskobre na meron mga kahulugan na malaki ang epekto sa lipunan. Sabi nga ni Wittgenstein, ang kahulugan ng salita ay depende sa paggamit nito.

Ang unang salita na napansin ko ay isang household word na sa mga Filipino. Hindi siguro nakukumpleto ang araw ng isang Filipino kung hindi nya to nababangit o naririnig man lang. Ito ang ‘pulitiko’. Sa simpleng dipinesyon ang ‘pulitiko’ ay taong nakikisangkot sa pulitika. Inihahalal sila tuwing eleksyon. Responsibilidad nila na pagsilbihan ang mga tao. Simple lang di ba?

Pero ang gamit natin ng ‘pulitiko’ ay para tukuyin ang mga kurap na opisyal na dahilan kung bakit hindi umaasenso ang bansa. Ironic isipin kasi integral ang parte na ginagampanan ng mga pulitiko sa ano mang lipunan. Lahat ng mga ‘pulitiko’ kurap. Basta ‘pulitiko’ kurap. Tapos ang usapan. Dahil walang kwenta ang mga ‘pulitiko’, sino ang tutulong sa atin? At naalala ko ang ikalawang salita: ‘aktibista’.

Ang ‘aktibista’ ay isang tao na nanawagan ng repormang political, sosyal at pati na rin pangkalikasan. Kaya sila ‘aktibista’ kasi ‘aktibo’ sila. Ang isa pang term sa mga ‘aktibista’ ay mga ‘progressive groups’. Kaya sila ‘progressive’ kasi gusto nila ng ‘progress’. Simple lang di ba?

Ang problema, ang imahe ng mga aktibista ay inuugnay sa gulo at terorismo. Mga ‘komunista’ daw sila. Nakakamangha isipin na maraming tao ang ayaw sa mga ‘komunista’ pero hindi naman nila alam kung ano ibig sabihin nito. Kahit nga siguro mga edukadong tao ay hindi lubos na nauunawaan ang ibig sabihin nito. Ugat nito? Hollywood at pati na rin media. Pinapakita na ang mga ‘komunista’ ay mga kalaban lalo na noong Cold War. Diumano kalaban ng demokrasya ang komunismo. Mali ito dahil kapitalismo ang kalaban ng kumonismo. Nagpapalabas ang US ng ganitong klaseng mga media dahil may mga interes silang makakapitalista. (mahaba at ibang usapan na to…)

Sa bansa naman, pinapakita ng balita na ang mga ‘aktibista’ pa yata ang gumagawa ng problema. Lumalabas lang sila kapag sila ay nagrarali. Pero tinatanong ba sila kung ano dapat gawin? Hindi. Binibigyan ba ng diin kapag may pinatay na ‘aktibista’ o journalist? Wala.

Ang hindi alam ng nakakarami, ang mga pinakamayaman at pinakastable na mga bansa sa mundo ay madalas mga Social Democrats, lalo na yung Norway. Masigla ang partisipasyon ng mga worker’s union sa pulitika ng mga bansang ito. Malaki ang impluwensya ng mga Marxist na ideologies sa mga polisiya nila. At dahil dito, nagawa nilang bawasan ang agwat ng mga mayayaman at mahihirap na halos nonexistent na ito. At dahil dito wala na ring masyadong krimen sa mga lugar na to.

So ang mga tao sa Pinas, parehong walang tiwala sa mga ‘pulitiko’ at mga ‘aktibista’. So sino na lang? Wala.


Dahil ang mga Filipino ay walang inaasahang mangyayaring matino sa sariling bansa, saan sila pumupunta? Dito na pumapasok ang mga salitang ‘abroad’ ‘OFW’ at ‘imported’. Kung gusto mong umasenso (kung sa socio pa, upward social mobility), lumabas ka sa bansa. Ang dulot nito ay tinatawag na brain drain. Ang mga pinaka-dekalibreng membro ng labor force ay nasa labas ng bansa. Okay lang sana kung lalabas ka, mag-iipon o mag-aaral, tas babalik ka na sa Pinas para dito naman magserbisyo. Pero yung nangyayari, karamihan, umuuwi lang kung retired na, yan ay kung umuuwi nga sila. So lahat ng productive years mo ay nasa labas. Ewan ko nga kung matutuwa ako sa mga ‘pinoy achievers ‘ sa labas na fini-feature sa TV. Dahil sa kanilang sipag at pagpupursigi, umangat sila. Pero in the end of the day, banyaga parin ang nakikinabang sa talento at serbisyo nila.

Yun ay kung mapalad ka sa labas. E paano kung TNT ka, hindi ka sinusweldohan, ginahasa ka, nasangkot ka sa gulo, naloko ka? Hindi pa yan kasama ang racial discrimination, homesickness, at loneliness. Ang pagtatrabaho sa labas ay hindi isang biro o isang sure ball na bagay. Ang padala ng mga OFW ang pundasyon ng ating ekonomiya. Dapat ginagamit ang pera na to para makapaglikha ng mga trabaho sa bansa na mismo. Yung nangyayari, lalo pang lumalabas ang mga tao. Isipin mo nalang ang libo-libong kumukuha ng nursing.

Madalas hindi nakikita ng mga OFW ang paglaki ng kanilang mga anak. Pero para ipakita na mahal parin nila ang mga ito, bigay luho sila kahit ano. Madalas ‘imported’ ang mga luhong ito. Ang nangyayari nagiging mataas ang halaga ng ‘imported’ na bagay kesa sa ‘lokal’ na produkto. Epekto? Nalulugi ang mga negosyo sa bansa at yumayaman naman ang ibang bansa (China halimbawa, at siempre US).


Malinaw ang sitwasyon at siguradong hindi lang ako ang nakakapansin nito. So bakit nandito pa rin ang problemang ito? Malamang natatakot ang mga taong nakapansin nito na tawagin silang, ‘matalino’ ‘wais’ o ‘pilosopo’.

Ang pagiging ‘matalino’ sa bansa ay inuugnay sa pagiging baliw. Hindi malinaw? Isipin si Sen. Miriam Defensor-Santiago. Walang gustong mapansin dahil baka bansagan silang ‘matalino’. Ganoon din ang paggamit sa mga salitang ‘wais’ at ‘pilosopo’ : ‘wise’ at ‘philosopher’. Pero ang ‘wais’ ay tumutukoy sa pagiging mapag-abuso o sa madiskarte sa masamang paraan. Ang ‘pilosopo’ naman ay sinasabi sa mga taong sistematik magdahilan (may Logic eh), pero masama din ang tingin dito. Sa ibang bansa, tulad ng France, mga ‘moral compass’ ang turing sa mga pilosopo. Pero sa bansa, mas mabuting tumahimik ka nalang at sumang-ayon sa status quo. Bale, theoretically, maging bobo ka.

Ang mga bagay na to ay hindi natin napansin dahil kinalakihan na natin ang mga ito. Yung magagawa nalang natin ay siguraduhing hindi na ito mangyayari pa sa susunod na henerasyon. Sigurado akong hindi bobo ang mga Filipino pero sigurado din ako na takot silang maging ‘matalino’ ‘wais’ o ‘pilosopo’. Ito ay isang realisasyon sa atin na hindi lang mga kurap na pulitiko ang problema sa bansa.

Napakalalim na ng problema na pati sa wika natin nagreflect na ito. Ang wika mismo natin ay isang intrumento ng oppression. Pero lahat ng ito ay socially constructed. Ibig sabihin, ang mga tao mismo ang gumagawa at nagbibigay kahulugan. Kailangan natin baguhin ang paggamit sa mga salitang ito hindi lang para iahon ang ating mga sarili kundi pati ang ating bayan. Kapag may nagsabi na kurap ang mga ‘pulitiko’, bat di kaya natin sagutin na, ‘uy may kilala akong pulitiko ha, at sigurado akong hindi magnanakaw yun’.

Sa sociology, merong labeling theory of deviance. Kung ano man ang ating bansag (label) sa mga tao merong tendency na mag self-fulfill ang mga ito. Halimbawa meron isang batang ‘pulitiko’ na sincere at gustong magserbisyo. Ano ang magagawa nya kung kurap ang tingin ng lahat ng tao sa kanya? Malamang iisipin nun, “Bahala kayo sa buhay nyo! Kurap kung kurap!”

Hindi mahirap ang bansa dahil naglalamangan ang mga tao. Ang mga Filipino ay alam kong matatalino, masisipag, talentado. Pero yung structure ng wika natin ay kinakahon ang ating isipan at pananaw sa ating mga sarili. Mahirap i-absorb ng pinagsasabi ko. Ewan ko lang kung may maniniwala sa akin. Dahil malamang para sa nakakarami, masyado akong ‘ambisyoso’.

Goin Bulilit: Programang For Adults Only

Ang programa na Goin Bulilit ay isang gag show na pinapalabas tuwing Linggo ng gabi sa ABS-CBN. Natatangi ito dahil mga bata ang mga aktor at aktres na gumaganap sa show. Ang tanging matanda (adult) sa show ay si Dagul, isang comidianteng may dwarfism, o simpleng ‘unano’. Dahil sa kakaibang konsepto nito, pumatok ang palabas sa madla. Ilang ‘batches’ na nga ang meron dahil hanggang 12 years old lang sila pwede sa show saka sila ‘ga-graduate’. Karamihan sa mga batang aktor dito ay dumideretso na sa mga ‘mas mature’ na roles tulad ng sa drama.

Nagbubukas ang palabas sa isang gimik; isang babala na nagsasabi na ‘the following program is for adults…also.’ Umpisa palang napapangiti ka na. Pero totoo nga ba ito?


Merong dalawang konsepto kailangan unawain sa pagtalakay sa Goin Bulilit, ito ang socialization at mass media.

Ang proseso ng socialization ay kung saan nalalaman at natutunan ng isang indibidual kung paano maging kasapi o kabilang sa isang partikular na lipunan sa isang partikular na panahon. Ang bawat lipunan ay merong mga norms (naaangkop na ugali), values (konsepto ng tama at mali), beliefs (mga paniniwala tungkol sa mundo), laws (mga batas, nakasulat na norms), at pati na rin mga taboo (mga bagay na hindi kanais-nais pag-usapan o gawain). Merong mga agents of socialization kung saan malaking amount ng socialization ang nangyayari. Kabilang na sa mga agents ay pamilya, pamahalaan, eskwelahan, simbahan, at ang pinakabago pero unti-unti nagiging pinakamakapangyarihan: ang mass media.

Kapag sinabihan ka ng nanay mo na magmano sa lola mo, yan ay socialization. Kapag sinabihan ka ng pulis na bawal tumawid sa daan, yan ay socialization. Kapag sinabihan ka ng teacher na namatay si Rizal para sa bayan, yan ay socialization. Kapag sinabihan ka ng pari na masama ang magsinungaling, yan ay socialization. Madalas ang mga agents na to ay nagtutulungan para mapanatiling payapa at maayos ang lipunan. Sa mas malalim na tingin, para mapanatili ang status quo.

Pero ibang usapan ang mass media. Ang mass media ay tumutukoy sa maraming paraan ng komunikasyon na nakakaabot sa maraming tao o audience na wala namang personal na kontak sa pagitan ng mga ‘senders’ at mga ‘receivers’. Ang mass media ay pwedeng nakasulat (e.g. newspapers, magazines), naririnig (radio), naririnig at nakikita (TV, pelikula) o di kaya pinaghalo-halo na (Internet). Ang mass media ay importante dahil convenient itong paraan ng pagkalat ng impormasyon tulad ng balita. Nakikita ng mga tao ang mundo gamit ang mass media. O di kaya gumagawa ng mundo ang mass media.

Merong kakayahan ang media na baguhin ang mga norms at beliefs sa mabilis na paraan. Ito ay delikado dahil madalas ang media ang instrumento ng mga partikular na tao o partikular na social class.


Ang palabas na Goin Bulilit ay, bilang isang uri ng mass media, isang agent ng socialization. Bilang isang gag show, ginagamit nito ang humor para makapaglibang. Isang paliwanag ng humor ay paraan ito ng lipunan na pag-usapan ang mga taboo o mga masyadong seryosong bagay. Mag-release ng tension ba. Magandang halimbawa ang sex at pulitika na madalas ginagamit sa jokes. Ayos lang, kasi joke nga lang.

Ano ang mangyayari kapag gumagamit ka ng mga bata para magbiroan tungkol sa maraming isyu sa lipunan? Nakakatuwa para sa matatanda pero para sa bata, nadadala nila ang mga ugali na nakikita nila sa TV (na pinapakita ng mga bata rin). Hindi nakakatawa ang Goin Bulilit dahil nakakatawa ang jokes, kundi dahil mga bata ang nagde-deliver ng mga jokes na pinagdadaanan ng mga matatanda. Ang mga matatanda ang nalilibang habang ang mga bata ay hindi lang nalilibang kundi natututo rin. Nakakaalarma pa ang mga isyu na tinatalakay nila: pulitika, pamilya, trabaho, kasal, edukasyon, rehiliyon, kasaysayan, homosekswalidad, pag-ibig, at pati na konsepto ng kagandahan.

Meron nga dati isang artista, si Kiray, na halos puro jokes tungkol sa kagandahan lang ang binibigay. Sya ay pandak, maitim, kulot, mababa ang ilong, samakatuwid, ‘pangit’. Si Dagul naman ay puro jokes tungkol sa laki o tangkad ang binabanat. Ang pagiging unano ay hindi na karamdaman o uri ng pagiging handicapped kundi nagiging isang nakakatawang katangian ng tao. Ilang beses din sinu-spoof ang mga pulitiko tulad ni dating Pangulo Gloria Macapagal-Arroyo. Meron din mga batang lalaki ang nagbibihis babae na may kasama pang makukulay na mga wig. At ano ang ginagawa ng mga ‘batang bakla’? Nagtsi-chismis. Lahat ng klase ng stereotypes, na discriminating, ay pinapakita ng show, ng mga batang actor.


Kailangan buwagin ang Goin Bulilit kung di man ilipat sa timeslot na matatanda na lang ang gising. Ang programang tulad nito ay for adults only dahil tanging sila lang ang may kapasidad para ipagkaiba ang biro sa realidad. Ironic kung tutuusin na ayaw ng mga tao manood ng mga programang tumatalakay ng kahirapan o kurapsyon at iba pang social ills, pero tinatangkilik pa ang mga programang tulad ng Goin Bulilit.

Hindi man natin namamalayan, pero humuhubog tayo ng isang henerasyon ng mga mamayan na biro ang turing sa mga importanteng isyu tulad ng pulitika at kasarian. Ginagawa natin ito habang nasa harap ng TV, katabi ang mga anak, at tumatawa.

Isang Alternatibong Pagbasa ng Ikalawang SONA ni PNoy

Ang pangunahing batikos sa ikalawang state of the nation address (SONA) ni Pangulo Benigno “PNoy” Aquino III ay puro ito pa-pogi, puro palabas pero wala naming lalim. Marahil ito ay totoo, pero kung iisipin ang pulitika sa buong bansa ay puro pa-pogi at wala naming lalim sa pangkabuohan. Ni hindi mo nga malaman ang kanya-kanya ideolohiya ng mga partido, kung meron man. Pero ibang usapan naman yan. Ang layunin lang ng sanaysay na ito ay talakayin ang kultura ng SONA at ang SONA ni PNoy.

Ang SONA ay isang pambansang okasyon. Nagbibihis ang mga mambabatas at iba pang panauhin ng Filipiniana. Nagpoprotesta ang mga militanteng grupo, hindi lang sa labas ng kongresa kundi sa buong bansa. Nakahanda ang media (na naka-Filipiniana rin) para i-cover ang okasyon. Live broadcast at maraming follow-up reports. Nakahanda ang mga estudyante dahil kailangan nilang gumawa ng reaction paper (kabilang na ako doon). Halos lahat ay nakikisangkot sa SONA, sa kanya-kanyang paraan at layunin.

Ang SONA ay nakasulat sa batas na dapat gawin ng pangulo sa bawat huling Lunes ng Hulyo. Ito ay parang pag-update ng taong may pinakamataas na posisyon sa pamahalaan sa taong bayan tungkol sa estado ng bansa. Kaya nga state of the nation address.

Ang ikalawang SONA ni PNoy ang pwedeng maiituring na ekstensyon ng kanyang unang SONA. Meron itong dalawang pangunahing nilalaman. Una, ang pagbulgar ng mga anomalya ng nakaraang administrasyon. Ikalawa, mga pangako. Dalawa rin ang pwedeng maidulot nito. Una, isipin ng mga tao na sakit sa ulo talaga ang dating Pangulo Gloria Macapagal-Arroyo kaya hindi makakilos nang maayos ang pamahalaan. Ikalawa, isipin ng mga tao na walang masyadong nagawa si PNoy dahil halos pareho lang ang pinagsasabi nya at ginagamit nya ang mga anomaly ng nakaraan na administrasyon para takpan lang ang kanyang pagkukulang. Ang ikalawang posibilidad ang binabato ng oposisyon (mga kaalyado ni GMA). Marahil may katotohanan ang sinasabi nila pero hindi ibig sabihin na inefficient ang kasalukuyang administrasyon ay kakalimutan nalang ang mga iregularidad ng nakaraang administrasyon.

Pinapakita nito ang tunay na kulay ng SONA. Ang SONA ay hindi isang okasyon para malaman ang sitwasyon ng bansa, ito ay isang arena ng bakbakan ng mga pulitiko. Sasabihin ng isa ang kanilang mga nagawa at sasabihin ng kabila ang kanilang mga pagkukulang. Lahat ng mga kasali dito ay, kung sa literature pa, static characters. Kung kaaway ka, kaaway ka lang talaga. Kung kakampi ka, kakampi ka kahit anong mangyari. Walang middle-ground. At kung susubukan mong magbigay ng opinion na middle-ground, ikaw ay paparatangan na balimbing o mahina ang paninindigan.

Ito ang kultura ng SONA.


Merong dalawang katangian ng ikalawang SONA na aking nagustohan, paggamit ng Filipino bilang wika at paggamit ng mga anekdota. Medyo napasobra nga lang ang mga anekdota. Sa kasaysayan, si PNoy pa lang ang gumagamit ng Filipino sa SONA mula simula at hanggang matapos. Ang hakbang na ito ay pinapahiwatig kung ano ang nangyayari noon at kung ano ang gusto mangyari ni PNoy. Sumasangayon ako sa mga Marxist na scholars sa kanilang paniniwala na ang wika at ideolohiya ay hindi pwedeng mahiwalay. Kung ano man ang wika na ginagamit mo, pinapakita nito ang iyong mga interes at ng social class na kinakabibilangan mo. Ang Ingles ay wika ng mga elitista at ng mga banyaga. Ilang pananaliksik na ang nagpakita na karamihan pa rin sa mga Filipino ay hindi o hindi gaanong nakakaintindi ng Ingles.

Noong ibinigay ni PNoy ang kanyang SONA, hindi nya sinusubukang i-impress ang mga kasamahan sa pulitika, kaibigan man o kaaway, sahalip kinakausap nya ang mga Filipino. Hindi nya ka binabato ng mga statistics, kinukwentohan ka nya ng mga anekdota na kaya ng isang ordinaryong tao na maka-relate. At malinaw ang mesahe ng SONA: “Mga kababayan, ang dami nating problema. Pero may magagawa tayo.” Dahil dito hindi nya sinusubukang paniwalain ang mga tao na matibay at responsible ang pamahalaan (na malayong nangyayari), pero nilalagay nya ang atensyon palayo sa estado at palapit sa nasyon. Ang estado ay ang pamahalaan at kanyang mga kapasidad. Ang nasyon ay grupo ng tao na may koliktibong mga paniniwala at malasakit sa isa’t isa. Mas importante ang nasyon dahil ang estado ay binubuo ng nasyon. Kahit gaano pa kayaman ang isang bansa kung walang pagkakaisa o ‘sense of belongingness’, walang mangyayaring matino.


Sumatotal, sa unang tingin, hindi nakakamangha ang SONA. Pero kung susuriin ito ng mabuti, marami kang makukuha. Hindi naman mababaliktad ang sitwasyon ng bansa sa loob ng isang taon, pero marami pang dapat patunayan si PNoy. Meron ding kinalaman ang bawat Filipino. Dapat paring maging kritikal at vigilante pero kasabay nito, dapat ding natutunan ng mga tao mag-appreciate ng mga efforts ng pamahalaan. Kailangan nating maging mga ‘mamayang-middle ground’. Isa pa kung may problema idinudulot ang mga pulitiko, may pananagutan din tayo, tayo ang bumoto eh.

Hindi na pwede yung dahilan na, “uy hindi ko naman sya binoto.” Ang katwiran na ito ay naririnig lamang sa isang nasyon na walang pagkakaisa. Meron ka pa isang maririnig, “nako kung si Gibo sana dyan…” Kahit si Gibo, Villar, Gordon, Erap, Jambi, atbp pa ang nasa posisyon, meron paring magiging kaaway at kakampi. Nagpapalit-palit lang ng posisyon. Hangga’t puro ‘static characters’ lang ang nakikisangkot, walang magbabago. Ang problema ay hindi sa tao kundi sa kultura. Kahit ilang beses pa mag-People Power para palitan ang pangulo, hangga’t ang baluktot na kultura ay nanatili, walang magbabago. Ang kulturang pulitikal ng bansa ay pinakamalinaw tuwing SONA. Sabi nga minsan ni House Speaker Belmonte sa isang interview, “Ang problema sa bansa, lahat ng pulitiko masasama. Pero ang pulitikong kakilala ko, hindi masama.”

Si PNoy ay, consciously o unconsciously man, may ibinahaging bagong angolo sa usaping bayan. Marahil hindi sya nagbibigay ng tangible na pagbabago, pero binabago nya takbo ng mga isip ng mga tao. Hindi ito nakakamangha pero hindi rin ito dapat ibalewala.

We are prisoners, if not puppets

People grew up believing
that love is a many wondrous
thing, it can move mountains. It
is something you can’t fully (under)
stand but it is all you need.
The thick, picture less books would
simply say that love is merely
frequency and proximity between
people. Society has exist for so long
it is difficult to know what things
are and what we want things to be.
We are prisoners, if not puppets
of the systems. People will die
a better death if at an early age
they start to learn chapters of
sociology with poetry in between.

A Portrait of the Artist as a Young Sociologist (o Kung Paano Ako Dalawang Beses Naging First Year Student sa College)

Sa oras na to, ang pikanatatanging katangian ko na siguro bilang tao ay ang pagkakaroon ng dalawang first year bilang isang college student. Wala namang malaking ipagka-iba ang una kesa sa huli kong first year. At lalong ayokong ikumpara ang dalawa. Kung iisipin, kung saan man ako ngayon ay isang produkto ng mahabang proseso ng pagtuklas, o paglikha. Ang una at ikalawang first year ay hindi magkaiba, kundi magkarugtong na mga karanasan. Ang inisyal mong mararamdaman kung ikaw ang magbabaliktanaw ay tuwa o minsam pagkamangha. Ang dami na palang nangyari, nagbago, at nawala. Pagkatapos nun, kung na klaro na ang pinanggalingan, ang susunod mong mararamdaman ay takot kung ano ang susunod na mamangyayari. Pero sa kaso ko, mas nangingibabaw ang pananabik kesa sa takot. Isa sa mga pinakanatutunan ko sa dalawang first year ko sa college ay yung silbi ng pagbabaliktanaw. Kung paano ito nagbibigay linaw at kung paano itong ideyal na ‘starting point’ sa kahit anong disisyon, o distinasyon.

Third year high school nang una kong sinubukang sumulat ng isang tula. Isang tula na personal na trip. Ilang beses na kasi ako sumulat ng tula dahil required sa klase. Ang tulang iyon ay sa Ingles pa, isang Shakespearean sonnet. Nakataon kasi na mga sonnets ni Shakespeare ang pinag-aaralan namin sa mga panahon na yon. Sinulat ko yon para ibigay sa isa sa mga matatalik kong kaibigan sa panahon na yon. Ewan. Mas nauna akong sumulat sa prose kesa sa mga tula. Mas makabuluhan para sa akin ang pagsulat ng mga tula dahil mas grabe ang disiplinang kailangan. Parang nag level up ako. Ang tagal na pala nun. Basta alam ko mula noon, tuloy-tuloy na papunta kung saan man ako ngayon.

Tulad sa marami kong ka-henerasyon, minsan din akong na adik sa computer games. Buong maghapon, uuwi lang pag kakain ng hapunan. Unti-unti yon nagbago nang mahilig ako sa libro. Noon, nagbabasa lang akon kung kailangan sa klase. Nagbago lang noong nadiskubre ko kung gano nakakalibang ang magbasa ng mga ‘bestseller’ o ‘pop fiction’ na mga novels; Dan Brown, Micheal Crichton, Clive Cussler, Stephen King, John Grisham. Pati ang barkada ko ay nahihilig na rin sa mga libro. Nagiging normal na usapan na ang mga libro o ang bersyon nito sa pelikula pag-recess. Second year nang naisip ko, paano kaya kung gumawa ako ng sariling nobela, sariling kwento?

Adventure novel ang birada ko, sa Ingles. Mga kinseng paniha lang, di ko na alam ang nangyari. Tapos sinubukan ko ang short story. Nakatapos ako ng ilan, pero walang signipikanto. Tapos na diskubre ko si Bob Ong at ang kanyang Filipino. Hindi yung tipo na nababasa ko sa mga libro sa panitikan sa klase. Yung tipong hindi nya layunin ang makilala bilang primyadong manunulat. Yung estilo ni Bob Ong ay yung tipong ‘bahala kayo sa buhay nyo, mga literary critics, basta ako gusto ko magkukwento ako’. Tapos ang usapan. Mula noon ay tumatak na sa akin ganitong konsepto pag nagsusulat. Bahala kayo sa buhay nyo, basta ako may sasabihin akong kwento. Wala namang pinipilit. Sumusulat ako, kasi gusto ko eh. At syempre, na diskubre ko rin kung gaano ka mas madali at mas mahirap mag sulat sa Filipino. Mahirap kasi hindi sanay sa grammar, spelling, atbp. Pero madali kasi maskaka-express ka ng mga ideya at damdamin mo.
Nakalikha ako ng ilang kwento, kwentong hayskul nga tawag ko. Ano ba mga pinag iisip ng mga estudyanteng hayskul? Pag ibig. Melodramatikong pag ibig na kuwa nila sa mga pelikula at tele nobela. Tulad din ni Bob Ong, satire ang trip ko. Lahat naman kami sa barkada mahilig talaga sa mga biro. So parang sinulat ko lang mga reserve na jokes ko. Pinabasa ko ang mga kwento ko sa ilang kaklase ko, at nagtagumpay ako. Nakapag kwento ako, nalibang pa sila.
Pinabasa ko rin ang mga kwento ko sa Prof ko sa Filipino na isa ring manunulat. Wala palang pakialam sa critics ha. Di na man, gusto ko lang malaman kung tama o may saysay man lang ba ang mga sinulat ko. Kasi pag okay, pwede ma publish, mas marami akong maiikwentohan. Una nyang sinabi sa akin na ang mga likha ko ay postmodernist. Hindi ko pa maintindihan nang husto ano ibig sabihin nya nun. Basta daw kasi merong traditional, tapos may nag react, naging modern na, tapos may nag react ulit, postmodern na. Mula noon ay naging malapit na kami nang Prof kong yon. Hangang ngayon ay pinagtyatyagaan pa rin nyang basahin ang mga likha ko.

Tuloy-tuloy din ang pagbasa ko nang mga panahon na yon. Nagsimula din ako magbasa nang ‘serious literature’. Paborito ko noon ang Tale of Two Cities ni Charles Dickens. Pero ang libro na talagang nagbago sa akin ay ang Sophie’s World ni Jostein Gaarder. Nobela ito tungkol sa kasaysayan ng pilisopiya. Syempre, hindi ko ito na intidhinan agad. Sa ikalawang basahan ko pa ito talagang na absorb. Pero sa una pa lang, malakas na ang tama nang sinabi ni Socrates bago sya mamatay, “An unexamined life is not worth living. Know thyself.” Umpisa noon, sinimulan ko nang suriin ang sarili ko. Tinatanong kung ano ba talaga ang gusto ko sa buhay. Ang una kong sagot ay gusto kong mag aral ng history. Mahilig ako magkwento dahil mahilig din ako makinig sa mga kwento. Hindi lang sa history kundi pati na rin sa ibang social science tulad ng economics at psychology. Sinimulan ko na ring seryosohin ang pag aaral. Hindi naman yung tipong honor student, pero mas mabuti kesa sa asta ko noon. Nagplano na rin ako para sa college ko. Hindi ko akalaing ganun kabilis matatapos ang hayskul.

Photo credit:

Hindi ako nakapasa sa UP, kaya kumuha ako ng Political Science sa West Visayas State University. Dito din nag-aral ang ate ko sa parehong kurso. Nahilig ako sa pulitika, hindi lang dahil ito ang laman ng balita gabi-gabi kundi dahil sa mga libro ni John Grishman. Second year high school ko unang nakahawak ng ‘legal thriller’, The Chamber. Natural hindi ko na intindihan agad. Kaya maya-maya ang tanong ko sa ate ko kung ano ibig sabihin ng ‘plaintiff’, ‘pro bono’, ‘jury’, atbp. Mula noon, inukay ko na ang mga Pol Sci na mga libro ng ate ako. Natural konti lang naintindihan ko, pero dun na nagsimulang ang hilig ko sa Pol Sci. Ayos din sa pamilya ko, gusto kasi nilang akong maging abogado balang araw.

Nang nag aaral sa West, talagang ‘voracious reader’ na ako. Hindi ako mapakali kong hindi makapag basa ng kahit ano, newspaper man o fiction. Medyo marami na rin ang nasulat ko. Ang ilan nga na publish pa sa paper nung hayskul. Nagsusulat na rin ako ng poems sa Filipino. At hindi puro na lang pag ibig ang mga tinatalakay ko sa mga pagsusulat. Sa West naging myembro na ako ng college paper, sa unang pagkakataon sa buong buhay ko. Masaya kasi, puro kayo mga writer, at natural, lahat kayo mahilig sa libro.

Photo credit:

Ang karanasan ko sa West ay puno ng mga pagmumulat. Medyo mahirap kasi ako lang mag isa sa amin mag babarkada ang sa school na to. From scratch ba. Natutunan kong makihalubilo sa mga taong iba-iba ang mga ugali at pananaw. Sa mga kwentohan ko sa bawat isa sa kanila ay puno ng mga aral. Habang natutunan ko kung sino sila, natutuklasan ko rin kung sino ako. Normal lang ang hindi pagkakasundo ng mga classmates ko, kanya-kanyang paninindigan. Pero ang importante ay patuloy silang nag uusap kung pano mareresolba ang mga partikular na suliranin na kinakaharap ng klase namin noon. At eventually, nagiging ayos din ang lahat, para sa lahat. Dito ko unang nakita ang kagandahan sa pagkakaiba.

Ang klimang pulitikal sa bansa noong unang first year ko (2009) ay hindi basta-basta. Dito naglabasan ang mga issue ng charter change, problema sa National Artist Award, ang pagreponde sa mga bagyong Ondoy at Peping at syempre ang Maguindanao Massacre. Sabi ng karamihan, ito na ang pinaka-climax ng administasyong Arroyo. At dahil ang bawat katapusan ay simula, dito napapasok ang usaping eleksyon sa 2010. Bilang mga estudyante ng Political Science nasa sentro kami ng mga issue at aktibismo. Ganito kami bininyagan. Kung nakikisangot kami sa mga isyung nasyonal, lalo na sa mga isyu sa loob ng pamantasaan mismo.

Photo credit:

Photo credit:

Pinalitan ng admin namin ang aming Student Regent sa BOR. Ang SR ay upperclass ko sa Pol Sci at kaibigan ko rin. Nanguna kami sa isang mobilisyasyon sa loob mismo ng campus. Nag ingay kami sa harap ng admin at nagkaroon ng isang diyalogo. Maraming estudyante ang hindi pumasok para sumama sa kilusang yon. Marami din ang konti lang ang nalalaman kung ano talaga ang isyu. Doon ko lalong naintidihan kung ano ang ibig sabihin ng isang Pol Sci student sa West. Sabi ng Prof ko, dito sa university ang mga Pol Sci ang mga pinika-misunderstood sa lahat. Ang Pol Sci kasi maingay, maraming reklamo. Sabi ng Prof ko, maingay at mareklamo ang Pol Sci dahil silang ang lubos na nakakaintindi. Pag may nakitang mali, agad itong isisiwalat at hahanapan ng solusyon. Ang sitwasyon sa loob ng pamantasan ay representasyon ng buong lipunan. Kung sino ang lubos na nakakaunawa, sila ang maingay, at sila ang pinaka-misunderstood.

Pero sa lahat ng itinuro ng West sa akin ang pinakapasasalamatan ko ay ang Sociology. Parte ito ng aming curriculum, at kung binuksan ng pulitika ang aking mga mata, sociology ang nagbigay nag liwanag sa paligid. Sa pinaka-payak na depinisyon, ang Sociology ay ang sistematikong at sayantipikong pag-aaral ng lipunan; ang kanyang pagunlad, straktura, at pag-function. Kung ang psychology ay pinagaaralan ang ugali ng indibiduwal, ang sociology ay ugali ng indibiduwal sa mga grupo. Ito ang hindi ko pa nakasalubong na social science. Buong lipunan na ang pinag-uusap, hindi lang pamahalaan at pulitika o ekonomiya. Sa Sociology pinag-aaral ang kultura, ang interaction sapagitan sa mga lalaki at mga babae, ang mga institusyon sosyal tulad ng pamahalaan at simbahan, at marami pang iba. Matagal nang magulo ang pulitika sa bansa. Ilang beses na rin sinubukang palitan ang sistema, bakit wala pa rin? Sabi ko sa sarili ko, kung di ko maintindihan ang sistema, bakit di ko pag aralan ang mga bumubuo nito, mga tao. Para sa marami, mahirap ang buhay. Maraming problema at pagsubok na kinakaharap sa pang araw-araw na antas. Kung mahina lang ang loob mo, madali kang susuko sa buhay. Dapat tignan at pag-aralan ang lipunan sa pangkabuohan. Sociology ang tuturo sa atin, bakit may pamahalaan at pulitika, may simbahan at reheliyon, bakit kailangan natin mag-aral, bakit kailangan natin ng trabaho, bakit may kultura, atbp. Pagnaunawaan natin ang paggana ng lipunan, hindi na magiging negatibo ang tingin natin dito. Malalaman natin na may dahilan para sa bawat bagay o pangyayari sa ating paligid. Kailangan pag aralan ang sociology at kung paano ito makakaapekto sa mga buhay sa mga indibiduwal, binansagan ni C. Wright Mills ito bilang ‘sociological imagination’. Kung maintidihan natin ang lipunan, malalaman natin kung ano ang mga deperensya nito, at malalaman natin kung paano ito lulutasin.

Sabi ko, ito na ang matagal na hinahanap ko. Sersoyohin ko na. Nang sinabi ko sa mga magulang ko na gusto kung mag-transfer pabalik sa UP, tinanong ako kung Political Science pa rin ang kukunin ko. Sabi ko Sociology. Sa inaasahan, sabi nila, “Ano yan?” Pero di na ako mapigilan. Ayoko ko maging abogado dahil, para sa akin, monotonous ang trabaho. Marami ang pera at mataas ang pagtingin ng mga tao, pero di ko naman habol ang mga yon. Sabi ni Papa ay bagay ako maging abogado dahil matalino naman daw ako. Isip ko hindi naman sapat ang talino lang sa abogasya. Kung iisipin, hindi naman lahat ng mga abogado matatalino eh, pero lahat sila masisipag. Wala ako nun. Kalian man hinding-hindi ako masisipagang magmemorya ng mga batas. Boring, monotonous. Hindi ginagamit ang pagkamalikhain mo, o konti lang. Hindi bagay sa akin yun kasi sinasamba ko ang pagkamalikhain.

Syempre kung iisipin, napamahal na rin ako sa West at sa mga classmates ko. Sabi nga nang iba, ginamit ko lang ang West para mabalik sa UP. Hindi ko naman sila masisisi kung ganon ang iniisip nila. Pero sa huli, nangibabaw parin ang pagkakaibigan at pagbabasakali nila na manatili ako sa West. Pero sabi ko sa kanila, kailangan ko tong gawin. Mas may ibibigay ako sa lipunan kong tatahakin ko ang ganito karera. Sabay pa rin naming iaahon ang Pilipinas. Naks, nakaka-high talaga ang idiyalismong kabataan.

Photo credit:

Photo credit:

Hangang ngayon humahanap pa rin ako nang panahon para makabisita sa West. Nung una, mag process ng papeles, sa huli pag tambay lang tagala. Sabi nga ng classmates ko, pag ma stress ako sa Miag-ao, punta lang ako sa West. Mga munting bagay para lalo kong mahalin ang West at ang mga tao na nakasama dito. Mula sa puso ng Syodad ng Iloilo, napadpad ako ng mga apatnapung kilometro pa timog sa Munisipalidad ng Miag-ao. Kung kailan nasanay na ako makipagsabayan sa mga pasikot-sikot ng syodad, saka naman ako tumira sa mga bundok. Naulit lang ang proseso sa West. Wala pa rin akong kabarkada, pero di na ako ganong nahirapan. Magkakaibang mga ugali at pananaw. Talagang bumalik ako sa pagka-first year dahil iilan lang sa mga subjects ko ang na credit. Nakakatuwa pa kasi dalawa lang kami ang first year sa Sociology. Isang freshman talaga, at ako, isang transferee. Maraming nagtatanong kung bakit Sociology ang kinuha ko (Pagkatapos nila tanungin kung ano ang Sociology). Inuulit ko lang ang kwento ko. Tinanong ko ang course-mate ko kung bakit Sociology ang pinili nyang course. Sabi nya, hindi kasi quota course. Pero ngayon, napapamahal na rin sya sa course. Masaya ako sa Sociology, pero delayed na ako sa college. Sakripiso? Marahil.

Sa byaheng kong to, patuloy ang pagsulat ko. Kung ikukumpara ko ang mga likha ko ngayon kesa nung hayskul, grabe na ang pagbabago. Hindi ko alam kung gumanda o pumangit, hindi naman importante. Ang mahalaga, patuloy ang pag ‘evolve’ bilang manunulat, bilang tao. Kadalasan napapangiti na lang ako mag isa kung maisip kung gano ka dami ang pinagdaan ko. Lalo na kung gano ka bilis.

Ngayon ay iilang araw nalang ang pananatili ko dito sa Balay Kanlaon, isang freshmen dorm. Ngayon ko lang naisipan na subukang ilatag talaga ang mga pinagdaanan ko. Patapos na naman ang isa pang school year. Parang kalian lang nang tila di ko mabitawan ang hayskul. Siguro isa sa mga pinakamahalang leksyon sa aking kabataan ang pag bitaw sa mga bagay, sa mga panahon. Kailangan dumaan sa maraming eksena, minsan madali pero madalas mahirap, para tuluyang makilala ang sarili. Ngayon tuloy pa rin ang pag tanong ko sa sarili, minsan iba na ang nagiging sagot ko. Ewan, madalas kong naalala si Stepen Dedalus sa libro ni James Joyce na A Portrait of the Artist as a Young Man. Ito ang kwento nya mula bata sya hangang sa pagkabinatilyo. Natapos ang libro sa kanyang pagtahak sa ibang daan taliwas sa inaasahan ng mga tao sa paligid nya. Ulit, ang wakas ay simula. Sa tingin ko, ito ang pinaka-angkop ng depenisyon ng isang artist. Isang tao na hindi takot na hamunin ang mga nakasanayan. Isang tao na kilala ang sarili. Sabi nga ni Henrik Ibsen, “To be a poet is to see.” Gusto ko itong dagdagan. Hindi lang nakakakita, kundi may gingawa din. To see and to act.

Maiihambing ko ang sarili kay Stepen dahil pareho kami ng mga layunin, pareho din naming natuklasan ang buhay. “Welcome, O life! I go to encounter for the millionth time the reality of experience and to forge in the smithy of soul the uncreated consciousness of my race.”

Photo Credit:

Habang binabasa ko ang first draft ng sanaysay na to, inisip ko; dyan na ang ‘sociologist’, saan ang ‘artist’? Wala, o kulang sa emphasis? Tapos napuna ko, para kahit kaninong artist, o manunulat, ang pinakamataas na sining ay ang sining ng buhay. Sa tingin ko, sa pagdanas ng dawalang first year sa college,maayos na kahit papano ang ‘outline’ ng obra maestra ko.

Tuloy ang byahe para sa ating lahat, kung saan patungo, tayo rin lang ang makapagsasabi.