Three Poems of The Streets


Trailing after Trucks

From a distance one already
needs to slow down,
just the height of its wheels
on my eye level,
for sure I can’t be seen. People
stop and stare as they pass,
like a procession is taking place,
while covering their faces
from the dust left behind.

Often there’s three or four of them,
shadows merging and
extending the tremors in the streets.
When I trail behind them,
I get anxious thinking,
not of a possible accident –
they move slowly after all,
about the pit from where they came from,
and what is being erected where they are headed.

Lost

The news immediately clarified
that no person was hurt
and no property was damaged
by the cow
when it wandered
into the stretch of Diversion Road
one afternoon.
What wasn’t seen,
or what escaped the minds of
people in traffic;
is that there’s still corners of Mandurriao
with grasses taller than people,
canals not yet buried,
open spaces for play.
Where highway noise
is the one out of place.

Old Picture

Someone uploaded a picture
three decades old,
the water separating
roofs from open fields,
delineating where
Iloilo City
truly begins.
Cluster of fish ponds like a net
beside the river,
could still be glanced
from the street
before it was blown up
and made into a tourism poster.
The old picture
as litmus test
of people’s sentiment towards spaces.  

Photo by Vero Paloma, from the Facebook post of Nereo Cajilig Luján

Sponsored Post Learn from the experts: Create a successful blog with our brand new courseThe WordPress.com Blog

Are you new to blogging, and do you want step-by-step guidance on how to publish and grow your blog? Learn more about our new Blogging for Beginners course and get 50% off through December 10th.

WordPress.com is excited to announce our newest offering: a course just for beginning bloggers where you’ll learn everything you need to know about blogging from the most trusted experts in the industry. We have helped millions of blogs get up and running, we know what works, and we want you to to know everything we know. This course provides all the fundamental skills and inspiration you need to get your blog started, an interactive community forum, and content updated annually.

Lumang Litrato


May nakahukay ng litrato
tatlong dekada na ang tanda,
tubig ang naghihiwalay

sa mga bubong at mga patag,
nililinaw kung saan
ang totoong simula

ng siyudad ng Iloilo.
Parang lambat ang mga punungan
sa gilid ng ilog,

masisilip mula sa kalsada
bago ito pinalobo
at ginawang paskil ng turismo.  

Pagsubok sa litmus
ang litrato
sa damdamin ng tao sa espasyo.

Ligaw


the cow was taking a stroll along Iloilo’s Diversion road around 3:00 p.m
-Gabriel Pabico Lalu, August 5 2020, Inquirer.net.

Nilanaw agad ng balita
na wala naman nasaktan
o sinirang ari-arian
ang kabalaw
noong mapadpad ito
sa lawak ng Diversion
isang hapon.
Ang hindi nakita,
o nawala sa isip ng
mga tao sa trapiko;
ay may mga sulok pa ang Mandurriao
na may lampas taong talahiban,
mga ilog hindi pa natabunan,
mga bakanteng lote pinaglalaruan –
saan ang ingay ng highway
ang wala sa lugar.

Kulang Na Silya at Iba Pang Kuwentong Buhay: Essays on Life and Writing by Ricky Lee (Philippine Writers Studio Foundation, Inc, 2020) [Book Review]


Officially this is Ricky Lee’s first book of essays, but devoted fans know that this is just formal category. Autobiographical elements of Lee’s life has been slipping through in his previous books like Trip to Quiapo and Sa Puso ng Himala, and more subtly in fictional works like Para Kay B, Bahay ni Marta, and Kung Alam N’yo Lang. A few episodes will be mentioned again in Kulang na Silya, but their retelling never feels redundant; misadventures as a child in a library in Daet, deciding to run away from the hardships in province, to the challenges of hand to mouth living in Manila. This time, the encounters unfold juxtaposed to a theme per chapter. The writer’s craft and his life is balanced, no matter how much Lee claims the latter to be uneventful.

The essays are formated unconventionally, paragraphs breaks are frequent. This makes for swift reading but this also demands for pauses are to be observed. Others might see this arraingement silimar to self-help books, which could be an intentional, but I would like to see this set up closer to that of poetry. The language is candid, Filipino and English are interchanging along with moments of either great humor or insight. What emerges is not just a profile of Lee as an individual, but also the historical moments recalled, and the local film industry that is both magical and cruel.

Especially poignant are musings on projects that never materialized. “Nasanay akong tanggapin na marami akong script na never nang matutuloy at mamamatay agad, parang mga aborted babies na naipon sa filing cabinet. Nanay akong laging nakukunan. Tuwing tumitingin ako sa filing cabinet ay para akong dumadalaw sa sementeryo ng mga script ko.” (p.24) And even if things do turns out well, commerially and/or critically, Lee will still have to come into terms with the fact that scriptwriters seldom take the centerstage. “Madalas kapag pinararangalan ang iba ko pang pelikula at tinatawag ang direktor, o iniimbita sa foreign festivals, di ako kasama. Andito ako, gusto kong isigaw, andito ako sa isang industriyang madalas na nakakalimutan ang writer. Pero natanggap ko na rin na it’s a director’s medium. At dahil ayaw ko namang magdirek, kailangang matanggap ko rin na bawat script na isusulat ko ay ipapasa ko sa iba, na parang anak na ipaaampon.” (p.25)

Another argument against the self help label would be the lack of a success story arc. By various criterias, Lee has made it, but he never projects so. A more obvious element is the inclusion of darker episodes; things that Lee may have overcome but is very much still experienced by many. Lee extracts writing lessons from these, but does not reduce misfortunes or injustices into simple character delevopment devices. Regarding his mother he barely knew, he writes, “Noong ikalawang araw daw ng burol ay umiiyak ako at tinatanong ang Tiyahin ko kung bakit hindi pa rin nagigising ang ina ko. It is a blank that you keep trying to fill up. Ito siguro ang dahilan kaya halos lahat ng mga character ko ng nanay sa mga pelikula at nobela ko ay very strong women. I keep trying to write my mother into existence, making her less of a stranger. Ang mga kuwento ko ay nanggagaling sa wala.” (p.64)

The stand out chapter for me is ‘Bubog’, where for the first time, at least for myself, Lee recreates his political detention for a period during Martial Law in a more indept manner. He has discussed this episode of his life in passing several times, but now there are more details on his health problems as well as the physical and emotional torture he endured. An encounter that is now seared in my mind is when Lee tried to convince a military officer that he needs medical attention by vomitting blood, a symptom of TB. He fails miserably. “Habang naglalakad pabalik sa kulungan ay halu-halo ang nararamdaman ko. Nagagalit ako sa sarili ko kung bakit ako sumunod sa utos noong Colonel, pero nalulungkot naman ako na hindi ako nagtagumpay. Pero higit sa lahat ng ito ang kahihiyang naramdaman ko sa buong katawan ko. Ang tawag ko dito ay bubog. Isa siyang sugat sa loob mo na kailanman ay di na naghihilom. Lumipas man ang panahon, kapag may nabanggit na dugo, o TB, o Colonel, ay may hanging parang sumasanggi sa dibdib ko, pinaparamdam uli sa akin ang sakit.” (pp.89-90) However for Lee, trauma does not remain as a personal affair. It can become an artist’s creative motivation, but also a social responsibility. “Mahalaga ang bubog, lalo na sa pagsusulat. Nakabaon ito sa ating mga subsconscious at bahagi na nag ating emotional truth. Ang tunay na pagsusulat ay nagsisimula sa emotional truth ng manunulat. Dito ka humuhugot, para komonekta ka sa emotional truths din ng audience mo. Kailangang masugatan ang mga mata mo para mas makakita ka. Kailangang masaktan ka paulit-ulit. Ang mga sugat mo ang tutulong upang maghilom ang mga sugat ng iba.” (pp.96-97)

The idea of successful writer in the context of the country’s underdevelopment is interrogated several times, it is often fleeting if not illusionary all together. It is humourously explored in the essay ‘Being Famous (Daw)’. Tying together anecdotes with giants like Lino Brocka and Nora Aunor, Lee examines his stature over the years. He has a lot of reasons to be grateful, but he isn’t lowering his guard. “Pero mahirap ang fame. It affects the brain, and you get used to it. Naghahanap ka na lagi ng validation by being recognized by others. Nahihigop na ng pangalan mo ang buo mong pagkatao. Hindi na ikaw ikaw.” (p.118) These sections on trauma and fame are relatively heavy on one’s chest, but no where is cynicism promoted. Stories must still be told. If possible of the margnalized, and always with the purpose of uplifting their state in whatever way.  

The title essay ‘Kulang na Silya’ in the end appears to be the starting point for the whole collection, and loosely functions as a synthesis for all the chapters. It already reads differently from the usual graduation addresses, but now one reads it more comprehensively, as the one giving it just guided you to a cinematic journey of his life and career. That single speech addresses anyone, and could double as Lee’s poetics; optimism and wonder must be cultivated but also groundedness, dedication to the craft is essential along with equal commitment to the condition of others. “Isa sa pinakamakulay at pinakamahalagang bahagi ng buhay ko ay nang maging aktibista ako noong panahon ng Martial Law. Lahat ng mga personal na ambisyon ay kinalimutan ko. Ang buong buhay ko ay inilaan ko na para sa iba, para sa bayan. Nakulong ako nang isang taon sa Fort Bonifacio. Minsan sa gabi ay naiisip ko pa rin, paano na ang mga pangarap ko? Hindi na ba matutupad? But in the end I realized it was all worth it. Dahil wala nang sasarap pa kaysa pakiramdam na hindi lahat ng ginawa mo ay para sa sarili mo lang.” (p.134)

Kulang Na Silya is required reading; about a man passionately shaped by the craft of literature and cinema, and undoubtably, the other way around as well. This slim book is definitely one of the vital creative outputs produced during this pandemic, a time of uncertainty and repression, not very different to that of Lee’s youth. I am especially looking forward to the ‘political novel’ manuscript in the works mentioned briefly. It seems, Ricky Lee is not slowing down anytime soon. We should all be grateful. In this time of silences and misinformation, we should heed his call.  

Direk Marilou Diaz-Abaya is frequently mentioned in Kulang Na Silya. This docu is available until April 4.

Kulang Na Silya, and other Ricky Lee books, is available thru his official FB Account here. They could also be bought in Avenida Books’ Shoppee Account.

Pagsunod sa Mga Trak


Sa malayo palang kailangan mo na
bagalan ang takbo,
ang taas ng mga gulong nito ay sa
parehong antas lang ng mga mata ko,
tiyak hindi ako na nakikita. Sa paligid,
lumilingon ang mga tao
parang isang prosisyon ang dumadaan,
sabay takip sa mga mukha
dahil sa alikabok na naiiwan.

Madalas tatlo o apat sila magkakasunod,
nagsasanib ang mga anino at
pinapalawig ang pagyanig ng kalsada,
Kapag sumusunod ako sa kanila,
kinakabahan akong isipin
hindi ang posibleng sakuna,
mabagal naman sila,
kundi ang hukay na kanilang pinanggalingan
at ang tinatayo kung saan man sila papunta.

Sa Gihapon, Palangga, Ang Uran / Always, Beloved, the Rain by Genevieve L. Asenjo, translated by Ma. Milagros Geremia-Lachica (Ateneo de Naga University Press, 2014) [Book Review]


Asenjo’s poetry in Kinaray-a, with English translations by Geremia-Lachica, is a volume of homecomings, actual and imagined. An academic based in Manila, she returns to a rural hometown both changed and unchanged; Dao, Antique is now officially Tobias Fornier [though I still hear people refer to the place as Dao], the forest that provides people’s needs is now fenced as private property, Boracay which was an ancestral domain is sliced up by hotels, resorts, restaurants own by foreign and local companies. While in the metro, the persona tries to replicate home cooking and recalls a distant romance, and contemplates the irony of inaccessibly of clean running water and the deluges that routinely submerges Manila. Generous amount of love poems, often sliding into eroticism, all reaching mythical levels in composition-in joys or sorrows, the rural, precarious and idyllic, never leaves one’s consciousness.

From Sa Gihapon/As Always, “Nangayo ikaw kang binalaybay/ Nga daw kawitun ko lang nga balunggay [You asked for a poem/ like I would pick balunggay with a stick].”

From Pagpangita kang Lasang/Looking for the Forest, “Pero bisan ang anang mga mata/ Wara makatukad sa mga bakulod/ Nga napalibutan kang kudal/ Kag salsalon ang mga kahoy/ Nga nagatubo sa tunga: lapida/ Kang mga tinaga nga indi na mabasa, masulat:/ “Private Property, No Trespassing”/ Pero bug-os na nga nahangpan/ Sa anang kamatayon nga wara it rulubngan. [Even if his eyes/ did not scale the hills/ enclosed by fences/ with trees of steel/ growing at the center: a tombstone/ of words he cannot read nor write:/ “Private Property, No Trespassing”/ he fully understands/ upon his death there is no grave]”

From Ang Kasubu kang Dila/The Sadness of a Tongue, “Anum ka pulgada ang atun distansya katong hapon nga sa sanga kita nagpatuyong-tuyong./ Pero sa lupa mo luyag tirawan ang katam-is, mga kalong nga mahulog nga indi mo mahulat./ Ang imo pagpanaug may kapintas kang paupas-damang nga imo ginhimo sa unahan./ Baklun ko dyang sangka putos nga samlague, pangayaw parehas kadyang wayang nga nagapasubu sa akun dila. [There was an arm-length distance between us that afternoon when we were way up on the branches. But you insisted on trying the sweetness on the ground,/ripe ones that fell, and you could not wait./ You climb down had the fierceness of a spider fight that you played in the distance./ I will buy this pack of tamarind, stranger like this open field that saddens my tongue.]”

I got my copy from Savage Mind bookstore. Miss Asenjo also writes in Balay Sugidanun.

Pagsilip sa Mga Litrato


Unang Litrato. Nagsimula kami maglakad papunta sa barangay kung saan ang pagtitipon. Malapit na mag alas otso nang bumaba kami sa mga inukupahang mga jeep na naghatid sa amin galing sa siyudad. Ikatlong Sabado ng Enero kaya malamig pa, halos lahat ay naka-jacket at sombrero. Tinanong ko kung gaano kalayo. Sabi ng guro ko, isa’t kalahating oras. Apat na pu’t lima kung sila-sila lang, saka siya tumawa. Mabato, matarik ang daanan, kaya kailangan lakarin. Kayang i-motor kung sanay na. Humahaba ang prosensyon namin kung iniiwasan namin ang malalim na putik sa gitna. Hindi ko man lang maalala ang eksaktong pangalan ng mga lugar.

Ikalawang Litrato. Kadalasan ay manipis na gubat ang sa paligid pero meron din malalawak na patag, subalit hindi pwede pagtaniman. Tanong ng kasama kong estudyante din, kung may lugar ba kung saan pwede magpahinga mamaya. Tumawa ulit ang guro naming, wala pero pwede tayo magdahan-dahan ng konti. May ilang mga poste ng kuryente na palihis na, at nakalawit ang mga kable, hindi pa umano nakumpuni pagkatapos dumaan  dito ang Bagyong Yolanda, kalahating taon na ang nakalipas. Sabi ko, pwede ba ako kumuha ng litrato. Oo naman, sabi ng guro naming, ‘wag mo lang ipakita mga mukha natin. May nagyaya pa sa akin na dumalo sa Ati-Atihan, sabi ko may lakad ako.

Ikatlong Litrato. Nakita naming sa malayo ang amin destinasyon. Ang malapad na bubong, nabubura ang pulang pintura, ay ang gym kung saan gaganapin ang assembly. Sa puntong iyon, natutunan na naming lasapin ang mga magaang sandali kung saan bumababa kami. Naghintay muna ang mga nauna sa amin bago pumasok sa barangay. Mabilis na kamustahan, hindi makikita ang pagod sa mga maaliwalas na mga mukha. Humanay kami at naghanda, nag-ensayo ng ilang koro. Pakitang suporta daw sa mga tatanggap sa amin. Kahapon, may lumapag daw na helicopter malapit sa mga bahay. Wala naman ginawa, wala may bumaba. Tinabihan lang ang espasyo ng pagtitipon. Sanay na ang mga tao sa ganitong taktika, Hindi man kasing lakas ng elise ang amin mga sigaw, ito’y malugod na tinatanggap. Dahil naging brutal ang pandemya, tila hindi na naproseso ang balita ng isa pang masaker bago matapos ang taon.

Ika-apat na litrato. Mahigpit ang seguridad sa gym. Binigyan kami ng mga name tag na sinulatan namin ng pangalan. Kailangan itong suotin sa lahat ng panahon, para malaman na mga kaibigan kami. Walang mga upuan sa, pumwesto lang kami sa isang tabi, tulad ng daan-daan taong nauna sa amin. Mamaya na daw kami pupunta sa bahay na tutulogan, tuloy ang pagpapakilala sa mga dayo. Ang pagbasag ng gusali sa linaw ng boses ng may hawak sa mikropono ay hindi hadlang sa palakpakan, ang pinakamasigasig ay galing sa mga bata. Nakita namin na ayaw papasukin ang isang crew ng midya. Sabi sa akin, pinagsamantalahan daw nila ang tiwala ng kumunidad dati. Hindi nalimutan ng mga Tumandok. Bitbit ang kanilang kamera nagsimulang maglakad ulit ang tatlong lalaki pabalik sa bayan. Nasaan na kaya ang lahat na bumili ng mga mamahaling libro ng mga sinulat at sinalin na mga epiko?

Ikalimang litrato. Simula na ng programa. Mga talumpati ng kamustahan at maapoy na salubong sa pagtitipon. Payak at maliit lang ang entabladong gawa sa kawayan, sa likod nito may trapal kung saan nakasulat ang mahabang pamagat at tema ng okasyon, nililinaw kung sino ang mga kaibigan at kung sino ang kaaway. Ang pasimuno ay ang kasalukuyang rehimen, ang natalong kandidato sa pagka-bise, at isang beteranong senador. Ang huli dalawang, madalas pinapaalala na sila ay mga taga dito, taga-Panay, at tagadala ng biyaya mula sa Maynila. Mayamaya pa ay may na sayawan sa entablado; sayaw ng panliligaw, walang mga instumento, ang entablado mismo ang hinahampas para gumawa ng ritmo. Tignan mo mamaya, sabi ng kasama kong nauna sa amin, sa gabi lahat sila sumasayaw. Kinabahan ako ng konti sa pagkalog ng entablado pero ang mga mananayaw ay umabot na sa ibang larangan. Naglabas din ng pahayag ang Pambansang Museo pagkalipas ng ilang araw, pero tungkol ito sa mga katutubong tela.

Ikaanim na litratro. Pagkatapos ng tanghalian ay lumipat kami sa sa isang silid aralan para sa konsultasyon. Mga kakalakihan ang kasama, inayos naming sa isang bilog ang mga upuan. Pinag-usapan ang mga problema. Sinusundan. Pinapangakuan. Tinatakot. Ibenta na ang lupa para pwedeng gawan ng kulungan. May trabaho para sa mga Tumandok, kesa naman tuloy na malubog sa utang dahil sa pagsasaka. Sabi ng babaeng organisador, hindi totoo na may ganyang proyekto. At kung totoo man, diyan pa siguro kukunin, at itatago, ang mga papatay sa inyo. Merong ilan na nakakalimot at bumibigay sa mga ahente ng estado. Pinagalitan sila, hindi tayo magtatagumtay kung magpapadala sa takot, tahimik lang ang iba, wala paghuhusga, malalim ang pag-unawa sa sitwasyon, sa kanilang kinalakihan. Pagkaraan ng ilang buwan, pinatay din ang kapitan na saksi sa masaker, ramdam daw niyang siya ang isusunod.

Ikapitong litrato. Malapit sa pampublikong banyo ang kusina, isang baro-baro para sa dalawang araw. Naglalakihan ang mga baga at mga kaldero. Nagpapahinga ang mga kusinero sa isang sulok, mahaba pa ang paglaga. Unang beses akong kumain ng ampalaya, unang beses sa mahabang panahon kumain ng hipon. Nilibing ko arte sa pagkamangha, sa kakayahang mapakain ang ganoon kadaming tao. Sa bawat pagdaan ko papunta sa banyo, naluluha ako sa usok. Sa Siyudad ng Iloilo, sinaksak din sa ulo ang abogado ng mga inarestong Tumandok, nakaligtas daw siya dahil nagpanggap siyang patay na.

Ikawalong litrato. Maaga kaming nagising. Dahil ulit sa lamig. Pinag-usapan ang mga talumpati sa nakaraang araw. Ang batang umawit ng komposo tungkol sa pagpatay ng kanyang ama.Wala pa ang almusal pero may kape na. Walang asukal, nakalagay sa mataas na baso gawa sa plastic. Hindi ko mapaliwanag ang linamnam, ang mga butil ng kape ay nasa baba pa ng baso. Hanggang sa pag-uwi namin, kada dighay ko, nalalasahan ko ang busay. Nais man ilubog, buhay ang epiko sa puso ng Panay.

Interview Notes on Mga Migranteng Sandali


A few days ago, I spoke to a class of senior high students about my zine Mga Migranteng Sandali. I couldn’t help chuckling while typing that sentence. Since releasing the zine in October, it has been an exhilarating experience. First, people actually paid hard earned money to read the zine. Next, I’ve made virtual friendships I didn’t think were possible at first, especially with more established artists and writers. Total strangers also reached out to me to ask for copies, especially Filipinos based abroad. A lot of long time Instagram followers are also asking for an English translation. The zine was later featured in Prin Malonzo’s Princess and Pages, and before 2020 ended, included in Cubao Editions‘ Paul S. de Guzman’s contribution to CNN Philippines’ yearly best Filipino books article.

Late January, a professor handling a creative nonfiction class sent me a chat to request the use of my zine as material. I immediately said yes. She was referred to my work by a mutual colleague. Then, she also wondered if an online interview could be arranged. I was perplexed, but said yes. The Grade 12 class did an excellent job organizing the interview session. It was well planned, the email exchanges were very professional, the interview questions were sent beforehand and I had ample time to reflect on them. During the interview, they had slides about the zine put on. There was a lot of questions, so I came to the class with a lot to say. There were a few follow ups, I wish there was more, but I also rambled a lot. I greatly appreciated nodding faces while I talked almost nonstop for an hour and a half. In my book on how online classes go, it went very well.

I think I needed to make a post about the event in order to celebrate it, as well as to utilize and share my answers which I had too much fun writing. Both questions and answers have been revised. Another reason is that this is the first time I had to articulate my poetics which I haven’t done except in casual conversations. When I think about it, my friends who have read the zine were more interested in the actual experiences rather than the ‘craft’ behind rendering them. I am very grateful for the opportunity to speak to the students because they wanted to learn about both the content and form. I did however told them upfront to take everything I said with a grain of salt. A lot more, if possible. I also prepared a suggested reading/viewing list for them.     

Artwork by Regine Torema

Why the name ‘Jacob Laneria’? 

‘Jacob Laneria’ is anagram of ‘Eric Abalajon’. I came up with the name back in high school after reading a couple of Dan Brown mystery/thrillers. Just a little bit more nuance in coming up with an alias in order to participate in platforms for youth subcultures back then (Friendster, Wattpad, texting, online games). I think it’s a good name, and it’s also a reminder of the moment when I first ventured into creative writing. A very sentimental reason to be honest, but also a pen name provides another layer of fictiveness.

Why creative nonfiction?

I actually write in various genres (fiction, poetry, critical essays), and I would like to believe there’s a continuity in all of my works (whether in tone or theme, etc). Forms also tend to be limiting, so there’s a sense of excitement in trying something new. Besides, some combinations of form and content work better than others. There will be ideas better executed in say a story rather than a poem. Lastly, forms or genres are arbitrary, they always have been but this fact is being more recognized in the present. A prose poem for one person is an essay for another, so on. I personally don’t consider my zine as CNF, but a number of people have pointed out that it does closely follow CNF conventions. However, I don’t see the point of getting into an argument, since I’m just happy they took the time to read it.

Are the stories based on your personal experiences? If yes, how did you apply creativity to make your works more appealing?

Yes, this is actually pointed out in the zine’s synopsis (which is found in the Lazada profile but not in the actual zine). First step is to recognize that life or personal experience is boring, or episodes become meaningful almost always belatedly. So experience is just the raw material. You have to add scene tension, details have to be tweaked or highlighted, a narrative arc (even loosely) is needed, literary devices used, etc. Accept that you can never recreate or capture the moments or memories for your readers, but you can try. It could be difficult, but the creative pay off is actually very high.

What made you decide to write about your experiences with your family while you were staying in Canada?

It was my immediate reality, I am familiar with it, I want to revisit these moments for myself, and in trying to reconstruct these stories I hope it will have value for others. Like many Filipinos, I grew up in an household with OFWs (aunts and uncles, later parents), but it didn’t really prepare me for the hardships and adjustments needed when I was living abroad myself. I think people know and don’t know the OFW experience at the same time. Hence, I focused on details rarely discussed or tackled in common literary modes. Actually I was already critical of tropes found in im/migration stories, Filipino or otherwise, even before I left. When I started living there, there was so much more going on. I was preoccupied by these unspoken matters. Thus, I prefer the meditative tone, with no clear delineation of conflict or resolution, because that closely resembled my own experience. And I think, of most people. It’s nice to think you are a star in your own movie, but you’re not. The five stories in the zine are very domestic, I even find them mopey. But thematically, they are good to go for a small project like a zine. At the moment, I expanding it to include more light moments and some scenes in workplaces and community organizing. I hope it will be a physical chapbook within the year.

What are the meanings behind these two titles, Unang Kwentoand Tawanan?

Throughout the zine, the most glaring literary device I use is irony. The same applies to all titles of the entries, not just those two. There’s a literal meaning; unang kwento is the first story, tawanan is about laughter, but there’s an ironic meaning too. I hope that the ironic meaning will push readers to question or reconsider the literal meaning. I consider the title to be the first and last word of any story; I want readers to enter the narrative with a fixed idea, and if possible, I want them to leave with another.

In ‘Tawanan what was running through your mind when relatives seemed to make fun of the person that took their own life?

My undergrad major is sociology, I just took literature electives, and in writing, behavior is very important to me, both given and given off. I was uncomfortable, but at the same time, I need these characters to speak for themselves. I didn’t write these stories to rant on people or relatives who didn’t share my beliefs, I wrote these to depict a collective experience. And experiences like these will always be full of friction, whether acknowledged or not. It might seem inappropriate at a glance, but these characters have a very different concept of mental health, of others and of their own. It is dark humor but also a form of making do. The context of the story was a get together meal, the mood is supposed to be light, but then the characters could not avoid topics that actually reveal the precariousness of migrant living (need to earn more, depression, etc). It’s so easy to use irony because people find themselves in ironic situations, whether they recognize it or not. In the case of my persona, there is recognition, so then it becomes a question whether he says or do something about it or not, his own act of making do.

At an early age you already had a homosexual figure in your life. What were your thoughts or realizations about it as you grew up? And what are your opinions on that aspect especially as a Filipino?

I come from a lower-middle class background, the generation before me (my mother and aunt) from a working class background, on both cases, queerness is not theorized or openly discussed. And if done so, almost always in derogatory terms. The character was based on someone who was openly lesbian, but it didn’t matter as much because she was a ‘dutiful’ daughter, sibling, and aunt. In a largely feudal society, the family unit is more important than the individual. Is this a form of acceptance? To a large extent, but not completely. I also briefly mentioned the liberties LGBTQ+ folks enjoy in Canada (co-habitation rights, gay marriage), but life and concerns from the homeland catches up on them (specifically financial obligations). Those are several layers of oppression, but my characters don’t feel pity for themselves, they soldier on. Is this a form of empowerment? Again, to a large extent, but not completely. This is actually my attempt to depict a more intersectional Filipino queer experience; they are gay, but they not just gay. They are also workers, specifically migrant workers, and they are also loving family members. And how contradiction from these identities both feed off and resolve each other. Lastly, how does this negotiation appear to a hetero outsider/observer like my persona? I hope with the reconstruction of a scene where issues of class, gender, nation, and self are closely tied up will also provoke readers to adapt a intersectional frame, regarding issues queer or otherwise.   

Do you have any principle/s you follow when writing?

When you write about yourself, you are not just writing about yourself. You are also recording a historical moment, the aspirations and sorrows of your generation, articulating a certain ideological position. Writing, especially in this country, is a position of privilege. When you write, are you going to indulge in navel gazing? Or are you going to attempt to say something more? I think good writing should be both intimate and socially committed.

Can you give some advice to aspiring writers who wish to write works of creative nonfiction?

Just do it. Most important advice. Don’t just try to write well, but also rewrite well. Next, if you want to write well, learn to read well. Give your mother language/s a chance. Furthermore, look for a community, not just an audience. Writing itself is a lonely activity, but a writer’s life doesn’t have to be. This is also to prevent you from being arrogant. Know yourself, your position in society, and your role in the present historical moment. Your writing will be more self-informed and in my opinion, better. Support other authors, both established and budding ones. Buy their books, or ask your library to buy their books. Follow their blogs or accounts. React to and share their posts. If you can afford their books, pass it on to others after reading it, post it on social media, rate their Goodreads page. Little gestures matter, you are trying to be part of a community remember? Lastly, echoing Ricky Lee, go out and live. Don’t be too preoccupied with craft that you end up missing out in life.

Resources/Suggested Reading and Viewing

Carlos Bulosan + Bienvenido Santos – I think the shadows of these two are cast on all Filipino diasporic writing. They treat issues of nationhood and identity in slightly different terms, even if they lived and wrote around the same time.

Rolando Tolentino, E. San Juan, Jr., Caroline Hau, Edel Garcellano, Rosario Cruz Lucero – These are scholars, but pay attention to how their academic and creative work overlap. A lot of buhay teacher episodes.

Jun Cruz Reyes – Read all his books, but especially Ilang Talang Luma Buhat sa Talaarawan ng Isang May Nunal sa Talampakan (1998) and the almost forgotten Negros (1988). Very accessible language, initiated the trend of non-flowery Filipino to depict ordinary lives.

Trip to Quiapo: Scriptwriting Manual (1998) by Ricky Lee – This is a writing manual but you also learn about Lee’s life. Also see the movie Write About Love (Crisanto Aquino, 2019), which I consider to be a tribute to Lee’s life and work. Naturally try to read all his books and see all the films he wrote.

Makinilyang Altar (2006) by Luna Sicat Cleto – novel about the persona’s relationship with her father who is a literary giant, Rogelio Sicat in real life. Lualhati Bautista has written nonfiction but I like her novels more; Dekada ’70 (1984), Bata, Bata Paano Ka Ginawa? (1983)- about ordinary lives (that of housewives) in extraordinary times (Martial Law)

Rolando Tinio, read the last part of Ang Sitsit sa Kuliglig (1978) [found in a new collected poems edition], poems about living and studying in the US. Simple and playful, especially ‘Valediction sa Hillcrest’ and ‘Sa Poetry’. See also the poetry and journalism of Jose F. Lacaba, a literary hero since my undergrad years.

Opinion columns of Ambeth Ocampo and Resil Mojares (collected in The House of Memory). Academic but very accessible language, also well composed because of the demands of editorial space in newspapers. Before ‘creative non-fiction’ as a concept caught on, opinion and feature writing is the most common path for essay writers in the country, I believe it remains so. Since it takes a while for books to come out, journalism’s daily engagement also has an urgency behind it. I think the best writers are those who also wrote for newspapers or magazines. Nick Joaquin immediately comes to mind.  

Here are some foreign authors who have done a very good job of merging their personal lives with their country’s history, or of the historical contexts where they lived. Many of them also lived abroad; to study or work, or flee political prosecution.

Eduardo Galeano, read all his books, especially Days and Nights of Love and War (1978), We Say No (1992)

John Berger, read all his books, but I love his collaborations with photographer Jean Mohr; A Seventh Man (1975), where the poem ‘Migrant Words’ is found, and Another Way of Telling (1982)

Joan Didion, I think I’ve outgrown her work, but I greatly recommend Slouching Towards Bethlehem (1968) and Miami (1987)

Ernest Hemingway, compare and early book like In Our Time (1925) to a posthumous work like A Movable Feast (1964)

Jamaica Kincaid, A Small Place (1988)

Sandra Cisneros, The House on Mango Street (1984)

Miguel Barnet, Biography of a Runaway Slave (1994)

Lu Xun, who actually wrote more essays than fiction, but do read his Selected Stories (1972)

Some of my favorite poets; Claribel Alegria, Ernesto Cardenal, Abdellatif Laabi, Adonis, Mario Benedetti, Juan Gelman, Raul Zurita, Nazim Hikmet, Faiz Ahmed Faiz, Roque Dalton, Pablo Neruda.

Lino Brocka + Lav Diaz, compare the realism of these two directors, how are their films similar and how are they different? Compare also how alternative cinema pioneers Kidlat Tahimik and Nick Deocampo introduced the concept of the ‘video essay’ in local contexts. At the moment I also greatly admire the experimental films of Kiri Dalena.

Selected titles and authors I mentioned.

All stories in Mga Migranteng Sandali are posted in this blog, but you can also buy it in Kasingkasing Press’ Lazada Profile. Or you can reach out to me in Facebook or Instagram for a copy.

Paghabol ng Mga Gulay, Tatlong Dagli


Nataranta na si Mama noong pareho kaming walang trabaho ni Papa. Naka-dalawang buwan din si Papa pumapasok sa Mapleview Mall bilang cleaner sa food court, sa tulong din ng isang kakilala. Okay naman daw. Hindi naman nakakapagod. Nakakainip pa nga. Kahit Sabado o Linggo, wala pa rin ang dami ng mga taong kumakain kesa sa mga mall sa Pinas. Siyempre basta ganyang mabagal ang takbo ng trabaho, masigla naman ang chismisan. Napa-resign si Papa nang isang Pinoy pa daw ang nakaalitan niya, o hindi matiis makatrabaho, Delila yata ang pangalan. Nag-aalboroto niyang ikinikuwento ang mga tagpo nila sa shift kay Mama tuwing naghahapunan, naaaliw naman ang isa sa pakikinig. “Kung makapagsalita, para inaano ka talaga,” biro ni Mama. Hindi na nakangiti si Mama nang tinuloy ni Papa ang pagbitiw.      

Noong una, hindi naman daw problema kung ayaw magtrabaho ni Papa, idi-declare nalang daw siya na dependent spouse sa pag-file ng tax. Malaki daw ang dagdag sa returns kay Mama. Pero nang tumagal, hindi na makasabay sa gastos sa apartment. Saan ba naman aabot ang ilang daan kada taon kapag umuupa kayo. Pagtapos niya mag-resign, napa-isip na rin ako na umayaw. Total, patapos na rin ang winter, mas madali na mag-ikot-ikot. Kailangan ko talaga makahanap ng mas malaki ang kita. At kung pwede mas mahaba ang pasok kesa sa byahe ko. Hindi ko ipinaalam na magre-resign din ako. Pagkatapos magbigay ng two weeks notice, pinaspasan ko rin ang pag-apply sa iba. Pero dumating nalang ang huling araw ko, wala pa ring sumasagot. Nakita nalang ako ni Mama sa bahay isang hapon, saka ko pinaliwanag. Umalma siya nang sinabi kong hindi ko na mabayaran ang isang daang internet bill sa susunod na buwan kung hindi pa rin ang suswertehin. Ayos lang kung isa ang tambay sa apartment, problema na kung dalawa.

Sa pambirang pagakataon, nakipagkilala si Mama sa isang taga-apartment na sa panahon na iyon ay naghahanap ng mga ka-carpool. Isang araw bumisita si Kuya Carlos at pinaliwanag ang trabaho sa Ippolito. Kinatok pa ako sa kwarto at lumabas na nakapangtulog. Maliit na tao at maitim ang balat niya, nag-uusap na sila ni Papa pagdating ko sa sala. Pero mas interesado si Papa sa dati niyang trabaho, bilang seaman, at kung kailan lang siya dumating dito. Si Mama na nagtanong tungkol sa trabaho. Gulay ang pinoproseso sa pabrika, simula ni Kuya Carlos. Makina na naglilinis at ang naglalagay sa mga container. Maraming workstation kaya hindi boring; tagalagay ng tray sa simula, tagadiin ng spinach sa tray, taga-stack ng kahon sa dulo. Sobrang dali, medyo malamig at mabilis ang linya pero full time ang oras. Omoo na ako agad, kasi mas maraming oras lang naman ang hanap ko. May sasakyan pa paunta at pauwi. Marami pa sanang tanong si Papa, pero parang naipit siya at pumayag din. Kailangan nang umalis ni Kuya Carlos, panghapon ang shift niya ngayon.  

_________________________________

Miyerkules ng umaga kami pumunta sa Ippolito sa unang pagkakataon para iwan ang aming resume at para sa mabilisang interbyu. Pero pormalidad lang ‘yun, sabi ni Kuya Carlos paglabas namin sa van niya. Magsisimula na kasi ang peak season, kailangan nila ng tao. Puno ang carpark ng puting gusali, malawak ang harap papasok galing sa North Service Road. At mula dito, manipis at mababang parang cyclone wire lang ang bakod bago ang HWY 403. Kita at maririnig mo ang matutulin na saksakyan tumatakbo sa makabilang direksyon. Sa paglingon ko, nasilayan ko rin ang berdeng GO train at napagtanto na Adlershot station ‘yun. Malapit na pala kami sa Hamilton. “Oo, karamihan sa pumapasok dito taga doon, tayo lang siguro taga-Burlignton,” sabi ni Kuya Carlos. Pumasok kami sa opisina at binati ng masiglang receptionist, maliit na babaeng nakadilaw. Pati kami nahawa sa ngiti niya. “Here to see Dave again Carlos?” Tumango lang si Kuya Carlos at hinatid kami ng receptionist sa opisina ng human resource head. Dumaan kami sa mga cubicle na pawang mga katakak ng mga computer lang ang naririnig. May ilang may kinakausap sa telepono, pero mababa ang mga boses. Hindi kami nila pinansin. Pinagmasdan nang mabuti ni Papa sa kwarto, “Dami din palang empleyado dito ah.”

“Medyo,” sabi ni Kuya Carlos, “pero mas marami ang department natin, sa production.” Bukas ang pinto ni Dave Creeley, sumilip nang mabilis ang receptionist at pinaliwag na nandito na kami. Rinig naman mula sa labas ang malamin na boses, ‘Let them in’. Pagpasok namin, tinabi agad ni Dave ang mga papel sa harap niya. Tumayo siya mula sa kanyang desk at kinamayan kami isa-isa. Hello again, sabi niya kay Kuya Carlos. Nakaputing long sleeves siya pero maluwag na ang neck tie, nakasabit naman ang amerikana sa sandalan ng kanyang upuan. Wala pa siya siguro kwarente pero umaatras na ang mapula pula niyang buhok. Sumenyas siyang umupo kami at kukunin na sana ang isa pang silya sa dulo ng kanyang opisina nang inunahan siya ni Kuya Carlos. Nilagay niya ito sa gitna namin ni Papa. Tatlo kaming nakaharap  kay Dave. Inabot ko ang mga resume namin ni Papa na nakalagay pa sa clear folder at mabilis niyang tinignan. “Bale, may Canadian experience na kayo pahero?” Tumingin siya sa akin, “So Jacob, bakit ka tumigil sa pagiging after school educator?” Pinaliwanag ko sa Ingles, okay naman ang trabaho pero ang konti ng oras. Si Papa naman tinanong, halos pareho lang ang sinagot niya. “Hindi niyo problema ‘yan dito, full time hours agad, pagkatapos ng anim na buwan simula na rin ang mga benepisyo. Nakuwento na ba ni Carlos ang trabaho dito?” Tumango kami, nagpatuloy niya. “So packing facility tayo. Ang gulay karamihan sa US galing, may ilan din dito sa Canada pero karamihan sa US. Napansin niyo din siguro ang mga naghahabaang mga truck na labas pasok sa gilid ng gusali, ‘yun ay dahil may trucking service din tayo. Kahit ano kaya nating i-deliver saan man sa Canada at malaking parte ng America, hindi lang gulay. Kahit minimum wage kayo sa simula, pagkatapos ng isang taon, automatic naman ang wage increase ng one dollar kada taon. Okay na, diba? Marami na nga tumanda sa production eh, mga nauna pa sakin sa kompanya. Mas malaki pa siguro ang kinikita kesa sa akin! Hindi kami nagbabawas ng trabaho dito, kasi bibili at bibili talaga ang mga tao ng pagkain. Hindi tulad ng mga sasakyan halimbawa, kung may financial crisis, kailangan pa rin ng tao kumain. So secure kayo dito. Diverse din tayo dito, iba’t ibang lahi ang makakasama niyo. Zero tolerance for harassment. Walang aaway sayo kahit ano pa baon mo. Basta maayos ang trabaho mo, walang silang pake kung kumakain ka ng lumpia o pancit.” Ngumiti si Dave, nabanggit nga ni Kuya Carlos na Pinay ang asawa niya.

Kumuha siya ng dalawang calling card at binigyan sa amin ni Papa. Dito ang numero ng opisina niya at email. “Isasabay ko kayo sa shift ni Carlos, kasi nga isang apartment lang kayo. Kahit anong problema, sabihan niyo lang ako agad. Okay lang ba bukas na agad ang simula?” Tumango kami, wala nang mga tanong. Abot tenga ang ngiti ni Papa, maaliwas ang mukha. Kabaliktaran ng mukha niya habang sinasalaysay ang mga karanasan niyang magtrabaho sa mall kay Kuya Carlos. Wala pang trenta minuto pabalik na kami sa apartment. Naging makuwento si Papa sa byahe pauwi, parang nabuhayan ulit ng loob pagkatapos makausap ng, ayon sa kanya, ‘isang propesyonal’, kahit na alam din niyang hindi kami papasok doon sa opisina mismo.

____________________________

“Alam mo, ngayon palang ako nakapunta sa Loblaws,” sabi ko kay Laya pagpasok namin sa branch sa Carlton at College. Bili lang kami ng konting pang meryenda bago sasakay sa street car papunta sa meeting. “Ano ba ‘yung malapit sa inyo?” Sabi ko Food Basics, di hamak na mas payak kesa dito. Makintab ang kulay kahel o di kaya dilaw na sahig. Iilan lang din ang matatas na estante, makikita mo talaga ang ibang mamimili sa grocery. Parang parke nga sa unang tingin ko. “Medyo sosyal nga,” sabi ni Laya habang nilagay ang isang pack ng ubas at clementine sa basket na bitbit ko. “Uy ano gusto mo kainin? Ito kinukuha ko para may energy tayo.” Sabi ko kahit ano. Sa tabi ng mga prutas nakita ko ang salad mix na galing sa trabaho. Naaliw si Laya sa gulat sa mukha ko. “Bakit product of the USA pa nakalagay?” Doon naman talaga galing ang gulay, sabi ko, sa Burlington lang pina-pack. Ganun ba. Binalik ko ang plastic tray sa display. Noong nakapila na kami sa isang counter tinanong, ako ni Laya kung totoo ba ang sinasabi nila na tatlong beses nililinis ang salad mix. Pwede na raw diretsong kainin mula sa pagbili. Sabi ko totoo naman. Tatlong dambuhalang washing machine ang dinadaanan ng mga ‘yan. Pero siyempre pagsinabi nilang malinis, zero percent ang bacteria o ano mang foreign bodies. Kailangan mo ng chlorine. Talagang malinis kasi lubog sa chlorine ang mga gulay. Kailangan mo pa rin banlawan ng konti, payo ko. Napangiwi siya pero ginagawa naman daw niya. Nakakita na rin ako ang ng mga taong ganyan dito sa Toronto, ang mga nag-oopisina kadalasan. Pagkatapos mabili tuwing lunch break, diretso na pagkain. Tinatapon pati ang plastic na tinidor bago bumalik sa trabaho.

Isang branch ng Loblaws. Kuha ni LISA NG, imahe mula dito.

Inuman


Nagulat ako nang si Papa mismo ang nangyaya na dumaan sa WindJammer, ang bar sa harap ng apartment namin. Nabangit lang ni Kuya Carlos na hindi pa siya nakainom sa labas simula nang dumating siya dito. Nag-exit na kami sa Appleby Line mula sa QEW, halos wala nang sasakyan sa madaling araw. “Sige na nga!” sigaw ni Kuya Carlos mula sa manibela, “Hindi naman tayo magpapakalasing.”

“Hindi naman siguro tayo sisitahin ng lispu, sa tapat lang ng plaza bahay natin,” biro ni Papa. Saka ko lang naisip na ito ang unang beses na magkasama kami iinom.  Nag-park si Kuya Carlos sa tapat mismo ng bar, may ilang sasakyan at motor din. Pagbaba sa van, tahimik ang malawak na carpark, iniilawan ng matataas na poste. Sarado at madidilim na ang harap ng Food Basics, Shoppers, at Tim Hortons. Suot-suot pa namin ang mga overalls namin. Binuksan ko lang ang zipper ng sa akin hangang sa dibdib para mas makahinga.

Pagpasok namin tinanong namin agad anong oras ang last call. Nakahabol daw kami, ala una sila nagsasara. Konti lang ang tao, maliit na grupo din tulad namin. May bandang tumutugtog sa maliit na stage. May mga bakante sanang booth pero masyadong malapit sa stage. Umupo nalang kami sa isang high table na saktong may tatlong upuan. Hindi ako kumportable sa suot pero pinabayaan ko na.

“Ok din dito ah,” sabi ni Papa.

“Baka pagod ka na Jacob ha,” tanong ni Kuya Carlos sakin. Tapos na naman ang isang rotation ng panghapon na shift. Off namin bukas. Sa Huwebes, alas sais ng umaga ulit pasok namin. “Okay lang kuya, di naman ako natutulog agad pagdating sa apartment,” sagot ko.

“Ako nga din, baliktad na oras mo eh. Pagod ako pagkatapos magtrabaho pero kapag nakaligo ka na, iba na. Nanonood pa ako ng Walking Dead eh.” Tawanan. “Alam mo ba ‘yun Kuya?”

“Ah hindi ako nanonood niyan,” sabi ni Papa. “Pero hindi ko rin namamalayan alas dos na pala, kaka-Facebook lang ‘yan.”

“Isa pa ‘yang FB na ‘yan.” Lumapit ang waitress sa amin. Hindi kami nakasagot agad kung anong beer gusto namin. Wala akong maalala na brand. Mabilis na nagmungkahi si Kuya Carlos ng Molson Canadian. Umoo kami, kahit ano. “Sa totoo lang hindi ko pa natikman yun pero subukan natin,” sabi ni Kuya Carlos pag-alis ng waitress.

“Sige nga,” sabi ni Papa. “Matagal na ako hindi nagbi-beer.”

Sinubukan kong kilalanin ang kinakanta pero hindi ko magawa. Konti lang ang mga tao pero buong atensyon sa banda. Parehong mga taga-Burlington din malamang ang nagtatanghal at ang nanonood. Dumating ang inorder namin, at tinikman ko agad. Malamig, at hindi masyadong matapang. Matagal na rin akong hindi nakainom.

“Nakatabi niyo ba si Janet kanina?” kuwento ni Kuya Carlos. “Langhiya pogi na tawag sa akin. Si Kuya Ely siguro nagturo doon. Pogi, faster! Pogi, help me! Langhiya, hinahabol mo na nga ang linya, tawang tawa pa ako sa kanya.”

“Ako yata tinawag din akong pogi noon,” dagdag ni Papa. “Si Miguel naman, Pacquiao tawag sa akin.”

“Eh lahat ng naman ng Pinoy Pacquiao tawag ng isang ‘yun.”

“Nalito pa ako nang una kami magkita,” kuwento ko. “Unang tanong niya sa akin, are you Pacquiao? Sabay boksing sa hangin. Sabi ko no, hindi ako masyadong mahilig sa boksing. Akala ko kasama kayo ni Carlos, tanong niya. Sabi ko oo, isang apartment lang kami. Edi Pacquiao ka rin. Nalito na ako. Ako, tuloy niya, taga-Mexico ako pero idol ko si Pacquiao. Saka ko lang na intindihan.” Tawanan. “Parang sira ulo lang ‘yun pero maganda kasama sa trabaho ‘yun.” sabi ni Kuya Carlos. “Production din kasi ‘yun dati tapos inapplyan lang ang mag-folk lift.”

“Oo nga,” sabi ni Papa. “‘Yung puting folk lift operator parang wala pakialam sa iyo.”

“Si Brent, ‘yung bata. Mabait din ‘yun, mukhang suplado lang.” paliwanag ni Kuya Carlos. “Bago pa kasi kayo.”

“Ako nakausap ko ‘yun, okay naman.” sabi ko.

“Alam mo dati sa barko,” simula ni Kuya Carlos. “Ingat na ingat kami magturo ng Tagalog sa mga kasamang hindi Pinoy. Pero marami kaming kasama na grabe din mang-alaska ng ibang lahi. ‘Yung kinukuha talaga ang tono. Kamusta ka na mate, kain ka na mate, natatae ako mate. Eh yung mga Australian game na game din ‘yan sa kalokohan. Gustong matuto ng mga ‘yun, lalo na mga mura. Ayaw mapag-iwanan sa mga biroan. Minsan tatanungin kung ano yung bwiset or tangina. Sabihan namin, wala expression lang ‘yun sa Tagalog. Kasi kung malaman nila, hangang sa pagtulog mo, tangina pa rin maririnig mo.”

“Totoo ‘yan,” sangayon ni Papa. “Minsan nga kung pwede lang ayoko kumausap sa hindi Pinoy eh. Nang sa Saudi ako, grupo grupo din kami. Iba mga Pinoy, mga Indian o Pakistani, mga puti naman mga bisor. Halos walang pakialaman.”

“Namamasyal din ba kayo doon Kuya?”

“Minsan, pero boring din. Maganda pa mga mall sa Pinas. Bili lang siguro ng pagkain o pasalubong bago umuwi. Isang beses, naghapunan kami sa labas para maiba naman. Pambihira, nakalimutan yata namin na oras ng dasal ang alas otso, sana inagahan namin ang dating. Sa gitna kami ng pagkain tapos gulat nalang kami nang sinabihan kami na pakibilisan daw ang pagkain, magsasara na para makahabol sila ng evening prayer. Edi binilisan din namin!” Namula na si Papa sa kakatawa. “Pagkatapos noon, sabi ko, magluto nalang tayo sa dorm! Wag na wag na tayo kakain sa labas!” Tawanan.

“Ibang kase, alangan naman umalma ka,” sabi ni Kuya Carlos. “Eh kayo ‘yung dayo doon.”

“Tama, ayaw mo ng gulo sa lugar na ‘yun. Daming Pinoy nakukulong doon, bitay pa nga eh.”

“Narinig ko rin mga kuwento tulad niyan.”

Sandali kaming natahimik, tuloy lang tugtog ng banda.

“Pero kumpara dito,” tuloy ni Papa, “Mas magaan trabaho doon. Wala nang naghahabol sa linya doon. Automatic na lahat. Computer lang harap ko buong araw. Gulat ako pagpasok ko sa Ippolito, sabi ko ang luluma ng mga makinang ‘to ah.”

“Oo, mga kasama natin babae diyan na tumanda.” kuwento ni Kuya Carlos. “Unang trabaho nila pagdating galing Portugal. Hindi na sila umalis. Maintenance lang talaga sa mga makina. Ayaw nga tayong turuan paano gumamit eh, ang simple-simple lang naman ng controls ng mga ‘yun.”

“Alam din nila siguro na edukado mga Pinoy, mabilis palitan ang mga operator.”

“Oo nga eh.” Napatingin si Kuya Carlos sa bote ko. “Gusto niyo pa? Ikaw Kuya?”

Sabi ko okay na ako. Isa pa daw sabi ni Papa. Tinawag ang waitress kung pwede pa. Pinagbigyan kami. Sabi ni Papa sagot naman namin ang round na ‘to. Nilabas ko agad ang wallet para tignan ilan ang cash na dala ko. Pero mas mabilis si Kuya Carlos, umalis agad ang waitress pagkakuha ng pera. Bumalik dala ang tatlong bote.   

“Buti nalang pwede tayo mag-relax pagkatapos ng shift dito,” sabi ni Kuya Carlos pagkatapos simulan ang bagong dating na bote. “Bawal doon diba?”

“Bawal pero pwedeng patago, sa kwarto lang. Pero dahil black market, mas mahal.”

“Parang kasing mahal na dito,” sabi ko.

Natawa si Kuya Cris, “Oo, laki kasi ng buwis dito.”

“Tuloy na rin yata sin tax sa atin Kuya.”

“Talaga? Pambihira, edi parang hindi na rin sulit kung hintayin mo pang makauwi para magpakalasing sa atin.”

“Bwisit na gobyerno ‘yan. Pati alak titirahin nila” komento ni Papa.

“Oo, hindi naman bumabalik sa tao ang buwis,” sagot ni Kuya Carlos.

“Pero iba pa rin talaga makipag-inuman doon sa atin.”

“Totoo ‘yan. Masaya talaga doon.”

Hindi mahirap makita ang ngiti nilang dalawa sa dilim.

“Nang binata ako,” kuwento ni Papa. “Halos kada-off, kahit isang bote lang pagkatapos ng opisina, sapat na. Dito papatayin yata tayo sa trabaho.”

“Sa totoo lang, magaan naman eh,” sabi ni Kuya Carlos. “Kaya nga puro mga matatandang babae kasamahan natin. Siyempre, meron talagang mabibigat na gagawin diyan, kahit konti lang. Alangan naman umayaw ka, kaya nga may lalaki sa shift para sa mabibigat na gawain.”

“‘Yan din iniisip ko,” sabi ni Papa. “Marami kaya sa mga Portuguese na ‘yun mas matanda pa sa akin. Bibilis gumalaw. Hiya ka rin naman magreklamo.” Bigla siyang may naalala, nagsimula agad magkuwento. “Minsan tumawid kami sa Bacolod para sa isang conference at site visit. Dalawang araw lang naman. Pagkatapos palang ng unang araw, lumabas kami agad. Palihim lang sa boss namin. Pagdating ba naman sa bar, nauna pa siya sa amin, kasama din ang mga bisor ng ibang branch. Kinabahan kami. Kita niya kami pumasok at inunahan na, ‘walang magsusumbong sa HR ha.’ Tawanan kami.”

 Si Kuya Carlos naman nagkuwento sa mga kalokohan na pinaggagawa nila nang minsan sila bumaba sa Rio de Janeiro. Tahimik lang ako, at pagod na rin. Ito ang unang pakakataon na nakita ko si Papa na ganito ka masayahin. Buong araw ito nakasimangot sa trabaho, kahit break. Alak lang pala ang sagot. Tumatama na rin ng konti sa akin ang Molson pagkatapos kong maubos ang ikawalang bote. Hindi ko alam kung bakit pero bigla ko naalala ang isang klase ko noong kolehiyo. Pinag-uusapan namin ang kuwentong My Father Goes To Court ni Bulosan. Sabi ng prof ko, alam niyo isa itong bihirang pagkakataon na nakakatawa ang obra ni Bulosan. Kasi ‘yung mga kuwento niya sa America, manlulumo ka nalang. Sa lahat ng pinag-aralan kong panitikan na nakasulat sa Ingles, na madalas gawa ng manunulat na nanirahan sa labas, halos walang hindi malungkot. May isang kuwento si Bienvenido Santos, hindi ‘yung The Day The Dancers Came. Kalimutan ko ang pamagat, dyosko ang ikuwentong ‘yun. Basta may Pinoy na puti yung napangasawa. Nangangaliwa, alam din naman ng lalaki pero takot siyang komprontahin ang babae. Bale naghihitay lang siya sa labas ng apartment hangang makalabas ang kung sino mang lalaki. Minsan nakikitulog siya sa ibang kaibigan niya sa building. Noong Christmas Eve, bumisita ang kaibigan niya sa apartment niya and hinintay siya mula sa trabaho. Nakapaghapunan na siya at nakilaro sa mga bata, wala pa rin ang kaibigan niya. Gumagabi na rin at kailangan niya nang umuwi. Laking gulat niya, paglabas niya nakita ang kaibigan na nakaupo lang sa hagdan, sa lamig. Grabe, inakala pa niyang pati ‘yung kaibigan niya niloloko siya. Isipin mo ‘yun. Halos lahat ng mga kuwento, iba’t ibang uri ng lungkot lang ang sinasalaysay ng buhay sa labas ng bansa. Bakit kaya ganyan, tanong ng prof ko. Bakit din, tanong ko naman sa sarili ko, mailap ang mga ganitong sandali ng inuman sa mga pahina ng panitikan.

Nagligpit na ang banda, pagkatapos ang masigabong palakpakan. Binuksan na ang ilang ilaw, at dahan-dahan na rin nagsi-uwi ang mga tao. Nagpasalamat kami at bumalik sa van, sinumulan ang maikling byahe papuntang apartment. Sa harap na kami ng gate ng basement parking nang tinuro ni Kuya Carlos kung saan madalas nakapwesto ang sasakyan ng pulis sa harap ng apartment. Buti wala sa gabing iyon. Bitbit na mga gamit namin, nakaramdam na ako ng antok papunta sa elevator, pero tuloy pa rin ang kuwentuhan ni Kuya Carlos at Papa. Maluwag naman ang elevator pero mas malakas at malinaw na ngayon ang mga kuwento at tawa nila. Pinindot ko ang 7th floor, si Kuya Carlos naman ang 9th floor. “Ang pinakamalala sa trabahong ‘to ang paggising ng alas kwarto ng umaga,” kuwento ni Papa nang simulang umakyat ang elevator. “Parang bumalik lang ako sa pagtitimpla ng gatas ng mga anak ko.” Tumawa si Kuya Carlos pero sa tingin ko hindi ‘yun biro, saka tumigil sa palapag namin at bumukas ang pinto.  

Harap ng Windjammer, mula sa kanilang Facebook Page.