Tungkol sa Bagong Libro ni Dan Brown


Brown hounded for calling Manila ‘gates of hell’

Ang probinsya ang ginawa nilang paraiso,
(mga palayan ay sinukat hindi sa ani
kundi sa katahimikan,
ang dalampasigan ay sinukat hindi sa huli
kundi sa kagandahan)
maliban sa Mindanao na pugad
ng mga mandirigmang Moro.

Ang kanyang mga anak sa laylayan
ay natutupok ng apoy, nalulunod sa baha
pero binansagan nila mga parasitiko;
walang ginawa kundi manggulo at magparami.

Ang nagpakurot ng kanilang mga noo
ay nung tawagin ng nobelista ang kanilang
syudad na daan patungong impierno.
Pinaulanan ng reklamo, mabulaklaking
mga salita tulad ng maganda pa ang mundo.
Ang mga kalye nito ay pilit binubuhay
ang multo ng imperyo,
Dyosko, ang inferno
ay ang
Ibang tao!

Advertisements

Mga Simbahan


Sobra sila sa kwaro at pero walang may umaangal. Nasa dulo sila ng isang wing ng dorm. Katabi lang ng isang upperclass dorm. Abot madalas ang ingay sa kabila. Magkakadikit ang apat na kabinet sa kanang pader. Makikita mo agad sa pagpasok mo. Sa kaliwa naman pinagdidikit na rin nila ang apat na kama. Parang isang malaking kama. Kasya kahit may makitulog pang dalawa. Hindi naman maintindihan ang posisyon ng mga study table nila. Nakaharap sa bintana ang study table ni Arthur. Mainit kung umaga pero wala namang problema kung gabi. Presko pa nga. Binabasa niya ulit ang text ng nanay niya na babawi nalang sa susunod na padala. Ginamit din ni Arthur ang calculator ng cellphone para pagkasyahin ang baon sa linggong iyon.

Hindi matutukan ni Arthur ang photocopy niya tungkol sa Western Architecture. Nag-aalala siya sa pamilya niya sa Leyte. Hindi pa nga niya nasimulan ang reflection paper. Walang pinoproblema ang mga kasama ni Arthur sa kwarto. Kung meron man, hindi ito makikita. Si Alan nakiki-type gamit ang laptop ni Edmund. Kasama si Hans, nagbabasa si Edmund ng pinuslit ng kopya ng FHM. Si Tom gumagamit din ng laptop, pinag-aaralan ulit ang mga litratong kinuha kanina. Si Bert, nakahiga sa kama niya, nanonood ng pelikula sa laptop. Wala namang problema, hindi naman nila kaklase si Bert sa Humanities.

“Dyoskong simbahan to!” sabi ni Tom. Hinimas niya ang mga mata tsaka tumayo papunta sa kabinet. Binuksan at hinanap ang mug nito, kinuha ding ang isang sachet ng kape at binuksan gamit ang gunting. “Ikaw, Art,” tanong ni Alan, “tapos mo na paper mo?” Nagisingan si Arthur, “Ha? Wala pa eh. Nagbabasa nga ako ulit.” Tinignan ni Arthur ang oras sa cellphone, alas-nuebe na pala. Lalabas na sana si Tom nang mabitawan nito ang kutsara. Nakuha ang atensyon ng lahat sa ingay. “Malas,” sabi ni Tom. Bumalik sa kabinet at kumuha ng isa pang kutsara. “Alam mo ibig sabihin nyan?” tanong ni Edmund. “May bisita tayong babae.”

“Sana kamukha ni Stella,” dagdag ni Hans sabay turo sa isang babaeng naka two piece sa magazine. “Patingin nga…” sabi ni Alan at tinignan sandali. “Okay lang. Pakita mo kay Art.” Tumayo si Hans dala ang magazine. Biglang pumasok si John, bitbit ang laptop. Nakuha din ang atensyon ng lahat. “Palpak yata ang kutsara,” komento ni Edmund.

“Anong kutsara?” tanong ni John, litong-lito.

“Wala. Nahulog kasi ang kutsara ni Tom,” paliwanag ni Hans sabay pakita kay Arthur ang pahina. Stella nga ang pangalan ng modelo. May magandang sports car din sa likod ni Stella. Maganda naman, sabi ni Arthur. “So dapat may bisita kaming babae.”

“Kaya palpak,” sabi ni Tom saka lumabas. Balisa pa rin si John.

“Alam niyo kahit hindi nahulog ang kutsara. Pupunta pa rin ako dito.”

Sila naman ang nalito.

“Oo nga,” sabi ni Edmund, “Pero sabi kasi ng mga matatanda—“

“Hindi naman totoo yan eh,” mabilis na sumbat ni John. Si Edmund naman ang napikon.

“Sino ba nagsabi na totoo?”

“Kayo.”

“Anong kami. Palpak nga eh.”

“Bale totoo siya pero naging palpak. Kasi lalaki ako.”

Si Hans na ang nagpakalma. “John. Ano ba problema mo? Ba’t mo siniseryoso?”

“Kayo naman nagsimula eh,” dahilan niya. Sasagot pa sana si Edmund pero pinigilan na siya ni Alan. “Ano ba pinunta mo John?” tanong ni Alan.

“Magtatanong sana ako ng format ng paper. Tapos niyo na ba sa inyo?” Parang nabunutan ng tinik sa dibdib ang lahat. Hindi nila akalain na magiging ganun ang takbo ng kwentuhan nila buong gabi. Nanood pa rin si Bert ng pelikula sa laptop niya.

HUWEBES ang deadline para sa isang paper sa klase nila sa Humanities. Miyerkules ng hapon lang nilang naisipan seryosohin ang gawain. Alas-tres ng hapon sinundo nina Helen at Sally sina Hans, Alan, at Arthur. Dapat kasama si Edmund, pero walang balita sa kanya. Ang plano, silang magkadorm lang ang pupunta. Huli nang malaman nila na niyaya pala ni Hans si Sally. Nagulat ang lahat bakit kasama si Helen. Pati si Helen. Sumakay sila ng traysikel papuntang banwa. Bumaba ang lahat sa plaza, tawid lang ng simbahan. Sinabi ni Arthur, sa drayber na sa tindahan nalang siya bababa. Saka din napuna ni Alan ang intensyon ni Hans kaya nagpresinta itong samahan si Arthur. “Sunod lang kami!” sabi ni Arthur. Pinagtawanan nila si Hans nang makaalis ang traysikel.

Sa harap ng palengke, may sangay ang Palawan Pawnshop. Umupo si Alan habang nag-fill up ng form si Arthur sa de rehas na counter. Pinagmasdan ni Alan ang security guard at ang shotgun nito. Tinabihan siya ni Arthur at naghintay na tawagin ang pangalan nito. “Magkano nga utang ko sayo tol?” tanong ni Arthur.

“70”

Nagbilang si Arthur sa kanyang isip at nakita ito ni Alan sa mukha niya. “Sige tol,” sagot ni Arthur. “Mababayaran kita ngayon.”

“Ayos lang Art. Hindi ko pa naman kailangan ang pera.”

“Sige na. Para mabawasan man lang. Ikaw din.”

“Tsaka nga pala. Pinupormahan ba ni Hans si Sally?”

“Oo. Tagal na kaya.”

“Akala ko—” tinawag ang pangalan ni Arthur. Binilang nito ang pera at tinago. Binayaran ang utang niya kay Alan. Umalis na sila papuntang simbahan. “Akala ko,” tuloy ni Alan. “si Gina ang kursunada nun?”

“Wala na raw yata eh.”

“Bakit naman? Parating magkasama ang dalawang yun ah?”

“Eh hindi raw pwedeng magkanobyo si Gina. Aral daw muna. Alam mo na.”

“Baka nagpapakipot lang. Si Hans tagala o…”

“Ewan. Kita mo ba yung mukha niya nang makita si Sally kasama si Helen. Gago talaga. Hirapan din akong pigilan ang pagtawa.”

“Ano ba yan. Kailangan may mag wingman.”

“Anong wingman?”

“Yung kakausap kay Helen para masolo ni Hans si Sally.”

“Bahala siya sa buhay niya. Wag kaya nating pansinin? Experiment lang. Mga ten minutes lang.”

“Tignan hanggang saan kaya ni Hans.” Pinagtawanan nalang nila, habang paakyat sa maburol na highway. Tumawid sila sa harap ng cultural center. Dinaanan nila ang mga pasaherong nag-aabang ng bus o jeepney papuntang San Joaquin o Antique.

PUMASOK sina Arthur at Alan sa harap na gate ng simbahan. Kita agad ang grandiosong facade ng simbahan. Nakatayo ito sa gilid ng highway, sa sentro ng banwa. Sa paligid nito maraming mga establishimento tulad ng mga tindahan, karinderya, pati na rin bangko. Maraming tao ang nasa loob ng ‘church grounds’. Karamihan mga estudyante na nagpapalipas ng oras. Pumunta sila kina Hans na nakaupo sa damuan sa may lilim ng puno. Meron dig plate ng UNESCO na nakasulat sa Filipino at Ingles; PANDAIGDIGANG PAMANANG POOK, Simbahan ng Santo Tomas de Villanueva, Miag-ao, Iloilo. Isa sa apat na simbahang Baroque sa Pilipinas na itinala noong 1993 sa talaan ng Pandaigdigang Pamana alinsunod sa 1972 UNESCO Kumbensyon ukol sa Pangangalaga ng Pandaigdigang Pamanang Pangkultura at Pangkalikasan. Taglay ng Simbahan ng Santo Tomas de Villanueva ang pambihirang kahalagahang unibersal na nararapat na pangalagaan para sa kapakinabangan ng buong sangkatauhan. Nakatingin silang lima sa simbahan.

“So, ano na?” tanong ni Alan.

“Ewan,” sagot ni Helen, “tatanungin nga sana namin kayo eh.”

“Ha? Basta reflect daw sa isang work of art.”

Umupo na rin sa damuhan sina Arthur at Alan.

“Yung sariling reflection lang ba?” tanong ni Hans, “Kung ano lang?”

Pinagmasdan din ni Arthur ang hugis at porma ng simbahan pero iba ang nasa isip niya. Hindi niya maalis ang mata sa pigura ng isang lalaki o higante o santo na may batang angkas-angkas sa likuran nito. Santo Niño malamang. Maraming puno at tanim; mukhang niyog, papaya, at bayabas. Bago siya lumuwas sa Iloilo may balitang may ipapatayong mall sa kanilang bayan sa Leyte. Sa isang bakanteng lote sa dulo ng banwa nila. Nakunpirma ang bulong-bulongan nang magsidatingan ang mga bulldozer at truck na nagsimulang tapanin ang lugar. Huli niyang kita sa lugar, may mga takip na ito sa paligid. May mga salitang ‘No Trespassing’ at ‘Safety First’. Noong una, natuwa sya sa ideya ng mall sa kanilang lugar. Pwedeng yung lakarin galing sa bahay nila. Maliit lang daw pero ayos na rin. Baka may sinehan pa. Kailangan pang bumyahe ng apatnapung minuto para makapunta sa syudad pero mawawala na ang abalang ito kung nandyan na ang mall.

May pwesto sina Arthur sa palengke at ito pangunahing pinagkakakitaan nila. Empleyado din sa munisipyo ang tatay niya. Tuwing hapon at buong araw ng Sabado at Linggo tumutulong siya sa nanay niya sa pagbantay. Ang mga kaibigan niya yung mga kabataan din parati sa palengke. Pagkalipas ng halos limang buwan, nagbukas na ang mall. Mabuti naman ang pagtanggap ng mga tao sa bayan nila. Pati na rin sa mga kalapit sa lugar, yung mga mas malayo pa sa syudad. Pero nitong huli, mas na raramdaman ng mga tulad nila nanay ni Arthur ang implikasyon ng mall. Dahan-dahan kumonti ang kita ng pwesto nila. Hindi lang ito pinansin noong una. Saka sumonood ng mawala ang mga suki ng nanay nya. Halos kalahati ng kita ng pwesto nila nakasalalay sa mga suki nilang maramihan kung bumili. Nagtanong-tanong ang nanay at nalaman na sa mall na sila bumibili. May malinis daw at may aircon pa, kahit mas mahal ng konti. Hindi lang nag-iisa ang karanasan ng nanay ni Arthur. Pati ang ibang tindero at tindera ay napapansin ito. Pinag-usapan ito sa pulong ng kanilang kooperatiba at nagpagpasyahan na dalhin ito sa atensyon ng munisipyo. Na dismaya ang lahat nang lubos maunawaan ang sitwasyon. Ang kasunduan, pwedeng ipatayo ang mall basta ang mga empleyado nito ay mga taga-doon din sa lugar nila. Mga saleslady, gwardiya, janitor. Ano ang gusto nilang gawin? Ipasara ang mall? Marami ang din ang maapektohan. Hanggang ngayon patuloy paring pinag-aaralan ng kooperatiba kung ano ang dapat at pwede nilang gawin. Samantala, dalawang beses ng huli dumating ang allowance ni Arthur. Medyo lumaki na rin ang utang niya sa mga kaibigan. Patapos na ang unang semester at problema pa niya ang alamutan para sa party at dorm shirt. Hindi pa alam ni Arthur kung saan kukunin ang pera para doon.

May dumating na dalawang van sa kabilang banda ng grounds. Naglabasan ang mga turista at nagsipakuha ng litrato ng simbahan. May pamilya, meron ding mukhang magkakabarkada. Meron pang puti. Nagkukwentuhan sila nang maiisipan ni Arthur na kumuha din ng litrato, “Hans, maganda ba camera ng cellphone mo?”

“Ayos lang. Bakit naman?”

“Kuha din tayo ng pictures para pwede nating gamitin mam’ya.”

“Sige, pwede. Yung cellphone mo nalang kaya.”

Pinakita ni Arthur ng cellphone na lumang modelo, walang camera. Binigay ni Hans ang cellphone. “Sige, ako rin,” dagdag ni Alan. “Sama tayo Helen?” Ngimiti si Arthur. Nakakasunduan silang tatlo.

“Sige. Tara,” yaya ni Helen. “Dyan na muna kayong dalawa,” sabi nito kay Sally at Hans. Lumapit din sila sa simbahan at nag-asal turista. Sayang at serado ang simbahan kapag walang misa.

BUMALIK sa kwarto si Tom. Napuno ng amoy ng kape ang buong silid. “Alam nyo ba yung pinag-uusapan nina John sa labas?” tanong ni Tom.

“Ano?” tanong ni Edmund.

“Gumagawa kasi sila ng project. Environmental issues daw. Yung mga dito sa unibersidad ang napili nila. Waste management, segregations, toxic waste, mga ganun.”

“Tapos?” si Hans naman nagtanong at nilapit sa bintana ang cellphone.

“Nag-interview sila sa maintenance department ng kampus. Nagtanong sila kung ano mga problema. Kulang sa pondo, kulang sa tao, alam nyo na. Nakakatawa lang daw noong tinanong nila kung ano ang pwedeng gawin nila bilang mga estudyante. Siempre, pangalagaan ang mga gamit sa unibersidad. Tapos—”

“Bilis na!” sumbat ni Edmund.

“Oo na. Basta kwento ng mga trabahador, parati daw nasisira ang banyo ng mga babae. Parating barado. Kung anu-ano ang fina-flush sa inidoro. Napkin, tissue, pati panty, at ito ha, mga condom. Nagsipagtawanan ang mga taga-maintenance. May basurahan naman sa tabi mismo ng inidoro!” Tumawa si Tom pero hindi siya agad nasabayan. Pagkatapos lumutang at lumubog ang ideya sa kanilang isip, nagsipagngitian din sila.

“Buti nga yon,” sabi ni Arthur, distracted na sa binabasa, “may protection.”

“Oo nga,” sangayon ni Alan.

“Maganda naman talaga eh. Pero sana i-dispose nila ng maayos.” Hindi na napigilan ni Edmund ang pagtawa.

“Lintik na buhay to,” sabi ni Tom at umupo sa study table. “Yan ang problema nila ngayon sa labas. Paano nila i-explain sa mga babae na sana wag kayong mag-flush ng condom sa inidoro. Parang joke lang pero seryosong bagay siya eh.”

“Edi,” sagot ni Hans, “iutos sa lalaki ang pagtapon!” Tawanan. “Para mabawasan ang problema ng mga taga-maintenace.”

“Saan daw ba nangyari yan?” tanong ni Alan.

“Basta dorn daw,” sagot ni Tom. “Ewan kung sa mga freshmen hall o upperclass.”

“O pareho!” tawanan ulit.

“Room check!” sabi ng boses babae sa labas ng pinto. Napatahimik silang lahat. Pumasok sina Grace at Loren. May dalang check list. “Bakit parang biglang natahimiik kayo nang—whoa, andami nyo dito ah?” Pinigilan ng lahat ang pagtawa. “Ano ba pinag-uusapan niyo?” tanong ni Grace habang ini-isa-isa ang mga pangalan.

“Wala yon,” sabi ni Hans.

“Talaga? Eh kung markahan ko kaya ng absent ang mga hindi dapat nandito?” Nagreak si Ed. Walangpakialam si Bert.

“Wala nga sabi,” sabi ulit ni Hans. “Pabayaan mo na.”

“Okay lang sa isang kondisyon,” sabi ni Loren, sabay labas ng isang maliit na bundle galing sa bulsa. ”Sali kayo sa Fun Run namin.”

Nagtinginan lang sila. Tinignan ni Tom ang mga ticket. “Sige na,” tuloy ni Loren. “Fifty pesos lang.”

“May iba’t ibang division naman eh,” dagdag ni Grace. “Kahit yung pinakamaikli lang sa inyo.” Pinagpasapasahan ang mga ticket.

“Uy, for a cause to ha!” sabi ni Loren. “Pupunta ang procedes nito sa partner foundation ng org namin. Tapos gagamitin ang pera sa mga anti-global warming activities.”

“Nakapag-exercise ka na, nakatulong ka pa sa kalikasan!” dagdag ni Grace, sales talk na.

“Kina-career nyo talaga to no?” tanong ni Tom sabay balik ng ticket.

“Sige na, hindi pa kami nakakabenta eh.”

“Kaya nga umalis na kayo kasi wala kayong mapapala sa amin.” sabi ni Edmund.

“Teka,” sabi ni Hans, “pwedeng pa-reserve lang? Dalawa. Hindi pa ako sigurado eh. May yayain lang ako. Text ko lang kayo.”

“Sige,” sabi ni Loren, lumiwanag ang mukha. “Text mo ako agad.” Lumabas na sila. Narinig pa ang boses ng dalawa sa kabilang kwarto. “Room check!”

“Tanungin niyo kaya sina John kung paano niyo matutulungan ang kalikasan,” sabi ni Tom. Tawanan. Biglang namatay ang ilaw at nagsigawan ang mga tao sa lobby. Mga cellphone at laptop nalang ang nagbibigay ng ilaw. Nagsalita rin si Bert, “Malas, hindi pa naman ako nakapag-charge!”

SUMANDAL lang sa upuan si Arthur, pinapahinga ang mga mata. Pagdilat niya, itim lang ang nakikita siya sa labas. Hindi rin nagsigalaw ang mga kasama sa kwarto. Kanya-kanyang bukas ng cellphone, nagbibigay ng panaka-nakang ilaw. Bumigay na ang laptop ni Bert at Edmund. Pinatay rin ni Tom ang laptop nito. Lumabas si Tom at Hans sa lobby para tignan ang sitwasyon doon. Naglabasan ang mga estudyante at nagsindi ng ilang kandila. May ilang sinusubukang mag-aral pero karamihan ay nagkukwentuan lang. Pinili nalang ni Hans na lumabas muna ng dorm para makahanap ng signal. Bumalik si Tom sa kwarto.

“Anong meron doon Tom?” tanong ni Edmund.

“Wala, kwentuhan. Ni wala ka ngang mauupuan doon eh.”

“Paano to ngayon?” tanong ni Arthur.

“Ewan. Siguro hintayin nating bumalik ang ilaw.”

“May kandila ba kayo?” tanong ni Alan.

“Uy, bawal daw magsindi sa loob ng kwarto.”

“Meron ka ba? Iingatan naman natin eh.”

Ginamit nila ang mga cellphone bilang flashlight at naghanap sa kabinet ni Tom. May nakita sila, iisang kandila. Nagpasya silang itayo to sa dulo ng isang kama para malinawagan ang buong kwarto. Kinakabahan si Arthur kung sakaling mapabayaan ang kandila. Naglabasan ang mga anino nila sa dilaw na ilaw. Nagtinginan lang sila.

“Dito na muna tayo,” payo ni Edmund. “Wala ka namang gagawin sa labas. Hindi sana mainit.” Sumangayon ang lahat. Pumunta na rin si Arthur sa kama niya. Para silang mga bata na naghihintay kwentuhan ng lola nila.

“Kamusta ang paper?” tanong ni Tom.

“Wala pa eh” sagot ni Alan, “Nagsusulat na ako dito pero walang saysay. History lang sinimulan ko.”

“Tungkol saan ba paper niyo?” tanong ni Bert.

“Reflection papaer sa isang work of art daw.” sagot ni Arthur. “Simbahan ng Miag-ao ang napili namin.”

“Ikaw, may nasimulan ka na?’

“Wala, pinag-aaralan ko lang yung art tradition niya. Baroque ganun.”

“Ano nga ibig sabihin ng baroque Art?” tanong ni Edmund.

Hindi alam ni Arthur kung paano ipaliwanag. “Basta.”

“Putik paano ko ba isusulat yung sa akin.”

Lahat sila nakatingin sa kandila. Dahan-dahan itong umiikli. Pasimpleng nagpapapatong-patong na ang mga patak nito. Sumasayaw ang ilaw, sumasabay ang mga anino nila.

“Gusto nyo…kwentuhan tayong ghost stories?” anyaya ni Bert. Tinginan sila. “May alam ba kayo?”

“Alam nyo yung babae sa jeep sa sinabihan ng tsuper na sunugin ang damit na suot niya kasi wala siyang ulo sa salamin?” mabilis na salaysay ni Tom. Kinutya siya.

“Alam na ng lahat yan eh,” sabi ni Bert. “Isa yatang prerequesite yan sa pag-aaral dito sa unibersidad yan eh.”

“Meron pa akong isa,” si Tom pa rin.

“Ayusin mo ha.”

“Yung tungkol sa med student sa elevator? Narinig niyo na yon?”

Nagkusot ang noo ng iba.

“Sige, sige, kwento na!”

“Basta ang med student ay pauwi na. Tapos na ang shift. Gabi, natural. Sumakay siya sa elevator pababa. Wala nang masyadong tao sa floor. May isang tao na sa elevator, naka uniform din. Empleyado o estudyante din. May isa pa sanang tao ang gagamit ng elevator, tumatakbo papunta dito, sumisenyas na sandali lang, sandali lang. Bago makaabot, sinira na ng med student ang elevator. Nagtaka ang kasama nito. Tinanong bakit hindi mo pinasakay yung babae. Sabi ng med student, kita mo yung pulang bracelet sa kanang kamay niya? Ibig sabihin noon patay na siya at na enbalsamo na. Ah talaga, sabi ng kasama niya, pulang bracelet, tulad nito? Sabay pakita ng kanang kamay nito.”

Sumigaw si Edmund, “AAAhahhahahah…” nagulat ang lahat at ng tumagal sinabayan na rin ang pagtawa. Ang iba, tahimik lang.

“Lintek,” sabi ni Bert, malapad ang ngiti. “Okay yung ah. Pero sa Maynila pa rin naman yun eh. Yung galing dito naman sa Miag-ao.”

“Ako meron ako,” presinta ni Edmund, “makinig kayo ng mabuti medyo mahaba. May kakilala ako sa banwa na ikinuwento lang daw ito sa kanya. Basa ganito. Isang araw, may tumawag sa bahay ng kakilala niya. Isang lalaki, sabi daw nagkakilala daw sila ng babae sa Smallville ng kakalipas na Sabado. Nalito ang babae kasi hindi naman ito napasyal doon. Pero pinagkiit ng lalaki na siya daw, kasi pareho yung boses, binigyan pa ng number. Pumunta ang lalaki sa Miag-ao at nagkipagkita sa babae. Laking gulat nito na iba nga ang babae; mukha, tangkad, pangangatawan. Pero pareho ang boses. Labis ang lungkot ng lalaki. Malakas ang tama eh. Sabi daw buong gabi silang nagkwentuhan ng babae at hinatid pa nga ito sa bahay nito. Alam pa raw niya ang lugar at makikita niya ito agad kasi daw maraming Christmas lights. December nangyari to ha. So nagpasya ang babae na puntahan nila ang lugar kung saan nga ito hinatid. Kita niyo dyan sa highway sa ilalim ng tulay? Kung saan tayo nag-aabang ng jeepney. Doon sila pumunta. Siempre walang bahay, puro mga puno lang.”

Tahimik. Ina-absorb ang kwento. “Walang hiya ka Ed,” sabi ni Bert, “dumadaan pa naman ako dyan sa shortcut papuntang Fisheries kung nagmamadali ako.”

“May shortcut pala dyan?” tanong ni Alan.

“Oo, galing kang highway lusot ka sa daan papuntang Fisheries. Baka sa sunod sa iba na ako lulusot.” Tumawa sila pero may halong nerbiyos. “Ako na ang susunod,” sabi ni Bert, sabik na sabik. “Makinig kayo ha. Alam niyo kung saan ang pwesto ng guard sa CAS? Sa may hagdan? Kwento ito ng isang guard na naka-night shift. Wala namang tao doon kung gabi, so ronda lang every hour. Siguraduhin lang na walang problema. 5:30 ang start ng shift niya. Pagkatapos masiguradong nakalock na lahat ng kwarto, naghapunan muna siya, may dala siyang baon. Halos alas-siete na, habang kumakain nagulat sya na may mabilis na umakyat na mga tatlong estudyante. ‘Teka lang manong may kukunin lang kami, mabilis lang’, boses babae at agad na lumiko sa kanan sa Bio department. Sumagot pa ang guard, ‘Hoy nalock ko na lahat ng kwarto dyan’ pero hindi na niya naabutan. Di bale, babalik rin sila. Hindi naman ito ang unang beses na may nakalimutan ang mga estudyante o staff. Bumalik siya sa pagkain. Nagtaka siya nang tapos na siya pero wala paring bumalik para sa susi ang mga estudyante. Oras ng ronda. Wala siyang nakitang mga estudyante. Natapos na ang ronda wala pa rin, siguro umalis nalang. Malaki ang building, tatlong palapag din yon. Hindi lang niya naabutan. Marami namang labasan. So balik sa pwesto. Mga alas-nuebe na, habang nakikinig ng radyo, bumaba ang mga isang dosenang estudyante. Nakukuwentuhan, parang kakatapos lang ng normal na klase. Hindi naman siya natakot, nalito lang. tinawag pa niya, ‘Hoy, saan kayo galing? Anong kurso nyo?’ pero walang pumansin sa kanya. Ito yung pinakanakaktakot. Luma ang mga damit ng mga estyudante. Luma as in 1950s na porma, pati ayos ng buhok nila, makaluma. Niradyo niya ang isa pang guard sa Union Building, tsak na dadaan ang mga estudyante. ‘Wala naman ah,’ sagot ng isang guard. ‘eh kanina, papunta dito na mga estudyante, may nakita ka ba?’ Ulit, wala daw. Nanigas ang guard sa upuan siya. Tulala siya ng ilang minuto. Hanggang may bumababa ulit na estudyante, yung boses na narinig niya kanina. Mag-isa lang ito. Babae. Sabi nito, ‘Salamat manong ha…’ Ngumiti pa ito sa kanya. Hindi na siya muling naka ronda sa gabing iyon.”

“Salamat tol ha,” banat ni Arthur, “siguradong hindi na ako magpapagabi sa AS.” Tawanan pero may halong nerbiyos ulit.

“Ikaw Art?” tanong ni Bert, “may alam ka ba?”

“Pasensya na tol. Wala eh. Isa pa, marami akong iniisip ngayon eh.”

“Pwede bang ako nalang?” tnaong ni Alan.

“Siempre naman.”

“Sige. Ito mas makakrelate tayo. Dito kasi sa dorm. Kwento lang ng upperclass ko. Basta kita nyo yung fire exit dyan sa labas? May pintuan tayo dito sa baba. May hagdan yung girls. Noon, wala pang mga kandado ang mga yan—”

“Fire exit pa talaga sila, pwedeng labasan.” sabi ni Edmund.

“Oo, pinasira na ang mga yan kasi ginagamit ng pasaway na dormers. Yung mga lampas curfew, yung hindi nga dormer. Alam nyo na. Noong pumasok tong upperclass ko sa dorm, naka kandado na ang fire exit. Isang gabi, matutulog na siya nag may narinig syang kumakalas sa mga bakal sa labas. Pinagtaka pa niya, parang sya lang ang nakakarinig. Lumabas siya at nahagilapan sandali ang anyo ng isang taong naka-puti na bumaba sa hagdan tsaka tumakbo. Hindi yung white lady na porma ha. Puting t-shirt lang. Siempre di niya masyadong pinansin. Mga after two weeks pabalik siya sa kwarto at may nakita naman siya. Nakaputi pa rin pero ngayon paakyat naman. Nagtaka siya kasi wala pang curfew noon, bale pwede naman siyang dumaan sa harap. Nagkataon din na mag-isa lang siya sa hallway sa mga oras na yon. Kaya walang ibang witness, ika nga. Ikinuwento na niya sa mga room mates niya, pati sa ibang kakilala na babae sa taas. Wala daw ibang nakapansin. Sinumbong sa staff ng dorm, tinignan ang fire exit, nakakandado pa rin. Matagal bago siya may nakita ulit dumaan sa fire exit. Dito natakot na siya, kasi hapon nang muling may dumaan sa fire exit. Maliwanag ha, medya nagdududa na siya sa mga nakikita niya. Ulit, siya lang ang nakakita. Pero ang pinakagrabe sa lahat ay noong isang gabi may kumakalas ulit. Maingay na maingay. Parang nag-eeskandalo. Hindi na yung pasimpleng dadaan, yung bang gustong sirain ang pinto ng fire exit. Ulit sya lang ang nakakarinig. Tulog na mga roommates niya. Nang hindi na niya matiis. Bumangon siya at sa pagbukas ng pinto ang babaeng nakaputi na nakatayo sa labas.”

“Walanghiya!” Hiyawan.

“Saan daw bang room niya noon?”

“Dito mismo sa room natin.”

Katahimikan. Naging mas malakas ang hiyawan ng may kumatok at biglang bumukas ang pinto. Isang babaeng nakaputi. Nagulat din ito sa reaksyon nila. “Hoy!” sigaw ni Grace, “Anong nangyayari sa inyo?!” Nagsitawanan na sila nang mas malinaw na nakita ang mukha ni Grace.

“Wala,” sabi ni Bert, “kwentuhan lang. Ghost stories eh.”

“Mga bwisit kayo, nagulat ako. Nasaan na ba si Hans?”

“Sa lobby yata. Bakit ba?”

“Wala, bibili na raw siya ng ticket para sa fun run eh. Akala ko dito siya. Dyan na kayo.” Lumabas si Grace at hinahabol pa rin nila ang kanilang hininga. Malapit ng maubos ang kandila. Maya-maya pa bumalik na rin ang ilaw. Narinig pa nila ang hiyawan galing sa lobby. Walang may nakapansin na madalas babae ang multo sa kwentong kababalaghan.

DAHAN-DAHAN na bumalik sa dati ang kulay sa loob ng kwarto. Halos walang natira sa kandila. Nagsiandar na ulit ang mga laptop at bumalik sa pagtrabaho ng paper tungkol sa simbahan. Magsisimula na sanang magbasa ulit si Arthur nang nagtext ang nanay niya. Natatanong kung natangap na niya ang pera. Nawala naman ang signal. Lumabas nalang siya. Dala ang ballpen, notebook at readings pumunta siya sa study area ng boys wing.

Ang study area nila ay hindi masyadong espesyal. Isang bakanteng espasyo na may mahaba at malaking mesa. Maraming upuan at may blackboard pa. Mainam ito sa mga group works, meetings, kung kailangan mo ng mas malaking working space, o kung talagang magulo ang kwarto niyo. Walang tao sa study area at pumwesto si Arthur sa harap ng bintana para magka-signal. Natype na niya ang reply saka niya lang nalaman na wala na pala syang load. Nag-isip muna si Arthur. Hindi naman siguro mag-aalala si nanay. May tunog ng mga hakbang sa hallway at tumigil ito sa likuran ni Arthur. “Art? Ginagawa mo dito?” tanong ni Hans,

“Wala, naghahanap lang ng signal. Tsaka magsusulat na sana.”

“Ah, teka lang ha. Banyo lang ako.” Pumunta si Hans sa banyo at shower room. Bumalik din ito agad. Umupo ito sa tabi ni Arthur, abala din sa cellphone. “Sino tinext mo tol?” tanong ni Hans. “Nobya mo sa Leyte?”

“Hindi. Si nanay. Nakalimutna ko wala na pala akong load.”

“Ha? Importante ba? Heto, unli ako.” Sabay presinta ng cellphone. Tinignan ni Arthur, nadadalawang isip. “Okay lang tol,” tangi niya.

“Sige na. Baka mag-aalala si nanay mo.”

“Sige. Isang text lang naman eh.” Kinuha ni Arthur ang cellphone at nagtype.

“Hindi kayo lumabas? Ano ginawa nyo?”

“Nagpalitan ng ghost stories ang mga loko.”

“Ah oo nga pala. Pinagtripan nyo daw si Grace?”

“Wala ah. Gulat lang kami. Saya namin kanina.”

“Sayang. May tinitext kasi ako eh.”

“Okay lang.” binalik ni Arthur ang cellphone.

“Salamat nga pala kanina tol ha.”

“Wala yon.”

“Sya nga pala. Musta na paper mo?”

“Heto may notes na. Pero hindi ko pa alam eh.”

“Ako nga rin. Hindi ko kasi maintindihan. Basta nagagandahan naman ako sa simbahan. Yun lang.”

“Oo nga eh. Ako medyo may ideas na ako.”

“Kwento mo naman.”

Tinignan lang siya ni Arthur.

“Promise, di ko kokopyahin. Para magka-ideas din ako.”

“Eh parang ganun na rin yun eh.”

“Sige na.”

“Basta ang simbahan, art sya kasi expression sya ng partikular na tao, yung architect, ng partikular na tradition at panahon, baroque. Pero espesyal ang simbahan kasi ginagamit siya, may pakinabang. Hindi lang pang-display. Pagkalipas ng panahon nagiging parte na sya ng buhay ng tao; mga pamilya, magkaibigan, tulad mo magkasintahan, ng kumunidad. Pati nga ng mga rebolusyonario. Kinukunekta nito ang mga tao sa isa’t isa, sa mga nauna sa kanila, at sa mga susunod pa. Sa tingin ko ito ang tunay na batayan ng sining.”

“Teka, kung ganyan ibig sabihin pati ang dorm na to ay simbahan? Ang classrooms, ang palengke, ang mall? Kung lahat espesyal, walang espesyal. Kinukunekta nga ang mga tao pero anong klaseng koneksyon? Paano kung Muslim ako? O katutubo? Ang sining ay hindi lang para ipakita ang kagandahan ng mundo o ng malikhaing kapasidad ng tao, kundi pati ang mga kontradiksyon nito, mga antogonismo, tunggalian.”

Pareho silang napatigil at nag-isip. Nakaharap sa bintana. Hindi na natiis ni Hans.

“Sa wakas,” sabi ni Hans “may isusulat din ako.”

“Ayusin mo ha. Baka sabihin nag kopyahan tayo.”

“Oo. Ako bahala.”

“Tsaka nga pala Hans, ilan na yung utang ko sayo?”

“100 yata.”

“Sige. Pwede bang 50 pesos lang muna?”

Nahalata ni Hans ang bigat sa boses ni Arthur. “Okay lang tol. Hindi ko pa naman kailangan. Budget mo nalang muna allowance mo.”

“Salamat ha. May babayaran pa sa dorm. Siguro hindi nalang ako kukuha ng t-shirt.”

“O, bakit naman?”

“Gastos nga.”

“Paano yan? Dapat may picture tayong naka-dorm shirt.”

“Okay lang. Ako nalang kukuha ng litrato.”

Kinabukasan binayaran ni Hans ang para sa dorm t-shirt ni Arthur ng hindi nito alam. Sa katapusan ng sem, nagpapicture silang nakasamang suot ang dorm shirt. Bago sila naghiwalay, nagreply ang nanay ni Arthur. “Pasensya ka na anak. Ingat lang dyan parati. Mag-aral ng mabuti. Wag kalimutan magdasal bago matulog.” Huminga ng malalim si Arthur. Sinimulan na niyang isulat ang mga refleksyon niya sa simbahan.

Makabagong Kasabihan


“Hindi kagandahan
ang sukatan
para mahanap ng pag-ibig
na tunay at walang hanggan.”
sabi ng kandidata
sa interview portion.

“Hindi mahalaga
ang grado at hindi
matutunan ang lahat
ng bagay sa loob
ng pamantasan!”
sabi ng summa cum laude
sa kanyang talumpati.

“Hindi nabibili
ng pera ang
kasiyahan sa buhay”
sabi ng haciendera
sa kanyang alalay
nang siya ay iwanan
ng kanyang asawa.

“Kahit may tiyaga ay
wala pa ring nilaga!”
sabi ng mangmang,
panget, at dukha
bago siya pinagalitan
sa pagbaluktot
ng isang matandang kasabihan.

Pananampalataya


Hindi na ako naniniwala sa pulitika
pero bumoboto pa rin ako,
mahirap ang bansagang kalaban ng progreso.

Hindi na ako naniniwala sa rehiliyon
pero nagsisimba pa rin ako,
mahirap ang bansagang antekristo.

Hindi na ako naniniwala sa pag-ibig
pero nagpakasal pa rin ako,
mahirap ang bansagang manhid at walang puso.

Hindi na ako naniniwala sa edukasyon
pero nakapagtapos pa rin ako
mahirap ang bansagang barbariko.

Hindi na ako naniniwala sa kabilangbuhay
pero nakikiramay pa rin ako
mahirap ang bansagang galing impierno.

Alamat ng Alamat


Fernando Amorsolo "Rice Harvesting" Oil on canvas, 24 x 34 inches

Fernando Amorsolo
“Rice Harvesting”
Oil on canvas, 24 x 34 inches


image from http://www.fernandoamorsolopaintings.com/Fernando_Amorsolo_Biography_Page.htm

NOONG unang panahon, nagkataong nakaupo si Sheena sa labas ng dorm nang tinanong ni Ompong ang kanyang nanay na nagtitinda ng merienda kung ano ang alamat ng alamat. Limang taon gulang na batang lalaki si Ompong. Hindi pa nag-aaral kaya sinasama ng kanyang nanay, si Aling Rosa, tuwing magtitinda ito sa labas ng dorm. Ilang henerasyon na ng mga estudyante ang napagbentahan ni Aling Rosa ng suman, sapin-sapin, banana cue, turon at iba pang kakanin. Hinhintay naman ni Sheena ang mga kaklaseng sina Maureen at Dexter para pagplanuhan ang isang group presentation sa klase.

“Naku,” sabi ni Aling Rosa. “saan mo na ba nakuha ang kwentong yan?”

“Kina kuya Tim,” sagot ni Ompong. Kilala ni Sheena si Tim. Palabiro, malamang pinagkatuwaan naman si Ompong. Maraming natutuwang estudyante kay Ompong dahil makwento ito. Tuwing bibili sila kay Aling Rosa, kinakamusta rin nila ito. “Natutunan daw nila sa klase,” patuloy ni Ompong. “Sinabi niya sa akin ang mga alamat ng pinya, atis, papaya, pati nga alamat ng Iloilo alam ko na. Lahat daw ng bagay ay may alamat, hindi nga lang alam ng lahat. Baka sa susunod daw ikukwentohan nya ulit ako.”

“Tama siya dyan,” sabi ni Aling Rosa. “Pero bakit pati naman alamat ng alamat gusto mong malaman?” Napangiti si Aling Rosa sa estudyanteng sinusuklian nya. Dito na nagsimulang makinig ni Sheena sa kwentuhan. Binuksan nya ang cellphone at pinaglaruan para magmukhang preokupado. Mga sampung minuto na siyang naghihintay sa mga kasama.

“Siempre po,” dahilan ni Ompong. “hindi pwedeng nagsulpot lang ang mga alamat. Dapat may pinagmulan din ang mga ito.”

MADALAS may kasamang isa pang babae si Aling Rosa. Asawa yata ng kapatid niya. Ito ang madalas na kakwentuhan nya sa maghapon. Wala ang babaeng ito ngayon kaya pinatulan na ni Aling Rosa ang mga tanong ni Omong para pampalipas oras at para maaliw na rin ang saliri:

Matagal na panahon na ang nakalipas, kwento ni Aling Rosa, sa isang tahimik na baryo merong dalawang batang matalik na magkaibigan; isang babae, si Ligaya, at isang lalaki, si Julio.

Isang hapon, papauwi na sila pagkatapos makipaglaro sa ibang bata nang may nakita silang isang brown envelope. Merong papeles sa loob nito at may pera at cheke pa raw. Pinakita nila sa nanay ni Julio at sinabi kaagad sa kapitan. Ang envelope pala ay pagmamay-ari ng isang mag asawa na nagpapatayo ng bahay sa kanilang lugar. Ang mag asawang Paredes ay mga taga-syudad at gustong makaroon ng bahay na malayo sa ingay ng lungsod. Ang lalaki ay isang doktor habang ang babe ay isang teacher.

Nahulugan daw ng sangol ang babae at hindi na makapag-anak pa. May ampon sila pero malaki na rin ito at lumabas ng bansa. Natuwa ang mag-asawa, lalo ni si Dok Paredes kina Ligaya at Julio at bilang pasasalamat ipapasyal daw silang dalawa sa syudad. Tuwang-tuwa ang dalawa. Pero hindi pumayag si Misis Paredes. Sabi niya gusto niya paaralin ang dalawa at tumulong sa bahay kung matapos na ito. Pagkalipas ng ilang buwan natapos na ito. Isang lamaki at magarang bahay. Maganda ang hardin. Laking pasalamat ng mga taga-barrio kasi may maliit na klinik si Dok Paredes na sinama. Tumulong si Ligaya sa paglalaba, pagluluto at paglilinis. Si Julio naman sa pag-iigib ng tubig at paghahardin. Nang tumagal ay nagpasya si Misis Paredes na tumigil sa trabaho at manatili nalang sa bahay nila sa Miag-ao. Dahil may panahon na si Misis Paredes, napasyal din silang dalawa sa syudad.

LUMAKI sina Ligaya at Julio na may dalawang tahanan. Si Misis. Paredes ang nag-aasikaso sa kanila tungkol sa kanilang pag-aaral. Siya ang bumili ng mga bag, notebook, nagpatahi sa uniporme at nagpili ng sapatos. Naging parehong mahusay na estudyante ang dalawa dahil na rin sa tulong ni Misis Paredes. Laking pasalamat raw ng mga magulang nila sa tulong ni Misis Paredes. Pawang mahihirap lang na mga magsasaka sila at marahil sina Ligaya at Julio ang makapag-aahon sa kanila sa mas mabuting buhay kesa sa pagsasaka.

Nagbinata at nagdalaga sina Ligaya at Julio. Naging malapit si Ligaya kay Misis Paredes at tinuruan itong magpaganda. Si Julio naman tumulong sa klinika ni Dok Paredes. Naging mahilig din ito sa pagbabasa. Nang matapos ang hayskul ang dalawa, kinausap ni Misis Paredes ang asawa tungkol sa plano nitong ipagpatuloy ang pag-aaral sa dalaw sa kolehiyo. Sayang naman. Sabi ni Dok Paredes masyado itong magastos kaya baka isa lang ang kayanin nila. Nagpasya silang si Julio ang pagpaparalin. Dapat sa syudad siya mag-aral at mapapalayo sa siya sa pamilya. Delikado ang syudad para sa isang dalaga kaya si Julio nalang. Laking tuwa ni Dok Paredes nang tanungin nito si Julio kung ano ang gusto maging nito. Sinabi ni Julio na gusto rin nyang maging doktor.

UMALIS si Julio at nag-aral sa Maynila pagkatapos grumaduate ng hayskul. Nakatira siya sa isang malapit na kaibigan ni Dok Paredes na isa ring doktor. Merong itong sariling klinika, at nagsisilbing assistant si Julio kung wala itong pasok. Mabuti naman ang pag-aaral niya. Hindi naman masyadong matatas ang mga grado niya pero ayos na rin. Nang tumagal naghanap pa siya ng trabaho. At kahit papano ay makapagpapadala na siya ng pera sa pamilya. Pagkalipas ng isang taon, nagdisisyon si Julio na hindi na umuwi tuwing bakasyon para makadagdag sa padala niya. Lumalaki na rin ang mga kapatid niya at gusto niya sanang magpag-aral din ang mga ito.

Si Ligaya naman ang nanatili sa baryo. Madalas siyang nakikinood kasama si Misis Paredes ng mga pelikula at drama sa telebisyon. Isang araw ay umuwi sa baryo si Aling Tonya sa kanila. Matagal din naging kasamabahay ito sa syudad sa isang pamilyang Instik. Bilang kalingawan, nagbabasa siya ng mga pocketbook kasama ang ibang katulong. Hiraman sila ng mga ibang katulong sa mga kapitbahay. Kung may sobrang pera, nakakabili rin. Pagkalipas ng ilang taon, nakakolekta siya ng daan-daang piraso ng pocketbook. Dahil wala na itong lugar sa bahay ng Instik, dinala ni Aling Tonya ang ilan sa baryo. Noong una isa lang ang pinahiram kay Ligaya. Naalala niya tuloy si Julio, parating subsob sa libro. Mabilis niya itong natapos at sunod-sunod na ang mga kanyang paghiram. Di nagtagal, bumibili na rin siya ang mga pocketbook niya. Nakatuwa nga ang magbasa ng mga kwento.

Marami ang nagsasabi kay Ligaya na nasa edad na siya ng pangangasawa. May ilan-ilan din naman na manliligaw sa baryo. Pero hindi niya ito pinag-uukolan ng panahon. Ayaw niyang mag-asawa ng kapwa taga-baryo. Gusto niyang makilala ang kanyang sariling prince charming. Pinag-isipan niya itong nang mabuti, pagkalipas ng ilang araw ay nagpasya ng lumuwas sa syudad ng Iloilo. Pumayag naman sina Dok at Misis, at ang kanyang pamilya. Pumasok din siya bilang kasambahay tulad ni Aling Tonya. Tuwing Sabado at Linggo, sinasama siyang mamsyal ng mag-asawa para bantayan ang mga bata. Unti-unti hindi na rin umuwi si Ligaya sa baryo tulad ni Julio.

NAG-ARAL si Julio sa isang kilalang unibersidad sa gitna ng lungsod. Marami siyang kaklase na galing din sa nayon at mga anak ng mga magsasaka. Meron din naman mga taga-lungsod. Wala naman naging alitan sa dalawang grupo. Naging mabuti pa nga ang kanilang pagsasama. Handang matuto ang mga taga-nayon sa mga gawi sa lungsod at handa naman ang mga taga-lungsod na gabayan sila. Pinakita sa kanila kung paano mag-aliw, saan dapat mamasyal, ano dapat ang kinakain at kung ano pa ang pinagkakagastusan.

MEDYO sa laylayan ng sentro naman napadpad si Ligaya. Pawang mga tahanan lang ang sa lugar. May mas mantandang kasambahay ang pamilya na si Aling Mercy. Siya ang nagturo kay Ligaya kung ano ang mga gawain sa bahay. Laking nayon din si Aling Mercy at sa bakanteng oras nila ay nagkukwentuhan sila tungkol sa buhay sa bukid. Sabik din na nakikinig ang mga alaga nilang mga bata tungkol sa mga kalabaw, palayan, at batis.

ISANG araw may nakilala si Julio na kilalang estudyante, si Edgardo or Edgar na lang. Taga-nayon din si Edgar pero hindi siya nakikisama sa mga lakad ng karamihan sa kaklase nila. Madalas, nakaupo lang ito sa tabi, nagbabasa o di kaya nagsusulat. Tinanong siya ni Julio kung ano ang sinusulat nito. Sabi nito mga tula. Para kaninong babae yan? tanong ni Julio. Wala, sagot ni Edgar, para sa mga hindi marunong tumula. Para sa ibang tao. Para sa iba. Naging mabuti silang magkaibigan. Nag-ikot sila sa lungsod at tinignan ang ibang mukha nito. Pumunta sila sa looban at nakisalamuha sa mga iniiwasan ng karamiha, lungga di umano ng mga kriminal, puta, at magnanakaw. Karamihan sa kanila ay galing din sa nayon pero minalas sa lungsod. Unti-unti, naubos ang oras ni Julio para libangin ang sarili. Natuto siyang makisama sa ibang tao. Di nagtagal, sumusulat na rin siya ng mga tula. Hindi para sa ngalan ng pag-ibig kundi para sa ngalan ng iba.

ISANG hapon, pinaghahanap ng amo ni Ligaya ang kanilang drayber na si Miguel. Lumabas si Ligaya at nakita itong nakikipagkwentuhan sa kasambahay ng kapitbahay. Imbes na isumbong ang dalawa, sinakyan na lang ni Ligaya. Naging malapit pa sya kay Rosario. Tulad ni Ligaya laking bukid din si Rosario, walang kakilala sa syudad. Mabuti nalang at nandyan si Miguel. Ikinuwento nito kung paano sila nagkakilala at nagkamabutihan. Nang tumagal, pati ang mga problema ng dalawa, alam na ni Ligaya. Nabanggit ni Ligaya na sana may buhay pag-ibig din siya tulad ni Rosario. Hayaan mo, sabi ni Rosario, darating din ang lalaki para sayo. Pero ngayon, tulong ito, aliwin mo muna sarili mo dito, sabay abot ng isang manipis na libro kay Ligaya. Maikling nobela ng romansa. Natapos agad ni Ligaya ang libro at humiram pa ulit. Nabuhay ulit ang hilig niya sa mga nobelang ito. Tinabi na niya ang sweldo para makabili pa minsan-minsan. Madalas syang naiirita sa kwento at sa mga tauhan. Isang gabi, sinubukan ni Ligaya sumulat ng isang kwentong romansa. Nang matapos, pinabasa niya kay Miguel at Rosario. Nabuhayan ng loob si Ligaya at sinundan pa ang mga kwentong romansa.

PAGKATAPOS mag-aral ni Julio bumalik siya sa kanila. Nalaman nyang aalis ang mag-asawa at pupuntahan ang kanilang anak sa Amerika. Dahil wala ng doktor sa kanilang lugar, kay Julio lumapit ang mga tao. Ang problema, walang pambayad ang mga tao sa kanyang serbisyo. Wala rin naman silang binabayad noon kay Dok Paredes pero mahaba na ang karanasan noon at nakapag-ipon na. Ikinadismaya ng tatay ni Julio ang sitwasyon. Akala niya maiaahon na sila sa hirap si Julio. Yon pala, mas pinili pa nitong tulungan ang kapwa mahirap. Isang gabi nagkaalitan sila. Pinilit ni Mang na bumalik si Julio sa lungsod para magtrabaho. Dinahilan ni Julio na mas gusto niyang manatili nalang sa kanilang lugar. Ito ang gusto ni Dok Paredes. Nagulat si Mang Jose at sinumbatan si Julio, pero ako ang iyong tatay! Umalis si Julio na mainit ang ulo. Matagal din syang nawala.

MABILIS ang pagsulat ni Ligaya. Mga dalawang linggo bago siya makatapos ng isang libro. Sa loob ng isang taon, marami-rami na ang libro ang naisulat niya. Konti lang ang bayad sa kanya pero tuloy-tuloy ang pagpasok. Pinabayaan lang siya ng kanyang mga amo. Hindi naman daw para sa kanila ang mga libro na sinusulat ni Ligaya. Dahan-dahan, nakapag-ipon din si Ligaya at napasemento ang kanilang bahay sa nayon. Simple lang naman pero mas mabuti na kesa dati. Pagkatapos ng tatlong taon, naghiwalay ang mag-asawang pinagtatrabahuhan niya. May kerida ang lalaki. Ang babae babalik sa mga magulang nito kasama ang mga bata. Hindi na kailangan ang serbisyo ni Ligaya. Di naman siya ganong nanghinayang. Umuwi rin siyang pansamantala. Patuloy siyang nagsulat ng mga kwentong pag-ibig. Di nagtagal niyaya siya ng isa ring kaibigan na maghanap ng trabaho sa labas. Tulad ni Dok, pumunta rin si Ligaya sa Amerika. Pero bilang kasambahay pa rin.

UNTI-UNTI, lumala ang sitwasyon sa buong kaharian. Lalong humihirap ang buhay. Nagsimula nang magkagulo sa syudad. Wala pa ring balita kay Julio. Hanggang isang araw, dumating ang ilang pulutong ng mga kawal sa tahimik na bayan nina Julio. Pumunta daw sila doon para kalabanin at sugpuin ang mga aswang na nagpupugad sa kabundukan. Gusto daw ng mga aswang na patayin ang hari at kamkamin ang kapangyarihan sa kanilang interes. Walang may na intindihan sina Mang Jose at Manang Nora. Ayaw lang nilang masakan. Isang gabi, pumunta ang mga kawal sa bahay nila, pinaghahanap si Julio. Hinalugad nila ang munting bahay pero wala silang nakita. Kasapi raw ng mga aswang si Julio. Dapat daw ipaalam sa kanila kung bumalik si Julio. Pagkalipas ng tatlong araw, bumalik nga si Julio. May kasama itong sugatan. Kinuha nito ang gamit sa kwarto at ginamot ang mga sugat. Habang nagpapahinga na ang kanyang kasama kinausap siya ng nanay niya. Ano ba ang pinaggagawa mo, tanong nito, mangiyakngiyak. Sabi ni Julio, nay para sa ating lahat ito. Parati kitang pinagdadasal, tuloy ng nanay, sana maiwas ka sa panganib. Nay, sagot ni Julio, walang mangyayari sayo sa kakadasal. Wag ka ngang magsalita ng ganyan, sumbat nito. Kung magkaka ganyan ka rin lang sana hindi ka nalang nag-aral. Nay, sabi ni Julio, iisang diyos lang ang dinadasalan mo at ng mga taong nagpapahirap sa iyo. Sinampal ni Manang Nora si Julio. Umiiyak papunnta sa kwarto. Hindi man lang hinarap ni Mang Jose si Julio. Pagkagising ng mag-asawa, wala na si Julio at ang kasama nito. Pagkalipas ng dalawang linggo, nakita ang bangkay ni Julio. Pinatay ng mga aswang, ayon sa mga kawal.

WALA rin namang naging malaking problema si Ligaya sa Amerika. Maliban lang siguro sa ginaw ng panahon. Hindi masyado ang pangungulila, meron naman siya mga kaibigang Filipino. Kung mag-isa lang siya, parati siyang kinakabahan. Imbes na mamasyal sa bakanteng oras, nagkulong nalang si Ligaya at nagsulat. Tumatanda na rin siya at nagsimulang tinanong ang sarili kung kailan kaya niya maiisulat ang kanyang kwentong pag-ibig. Isang araw habang naglalakad pauwi, may nagpakilala ang isang binata sa kanya. Matangkad, matangos ang ilong at blonde pa ang buhok. Matagal na raw siyang pinagmamasdan. Ngayon lang nakalakas ng loob. Niyaya siyang lumabas. At nagsimula na nga ang kwentong pag-ibig ni Ligaya. Nagsama sila sa isang bahay pero ayaw ni Larry magpakasal o magka-anak. Wala namang problema. Pero nang mawalan ng trabaho ni Larry, naging masalimuot na ang lahat. Alak, sigarilyo, sugal, droga, sinimula na niyang saktan si Ligaya. Isang gabi, umuwing lasing si Larry at mukhang sasaktan naman si Ligaya. Hindi na nakapagtiis si Ligaya at nanlaban siya. Nasaksak niya si Larry at napatay. Dinala ang usapin sa korte at napatunayan walang sala si Ligaya. Naging munting bayani si Ligaya hindi lamang sa kapwa Filipino kundi pati sa lahat ng babae. Sinulat niya ang isang libro ang lahat ng pinagdaanan niya. Naging mabenta ang libro at ginawan pa nga ng pelikula. Pagkalipas ng anim na buwan, nakalimutan ng mundo si Ligaya. Pero kahit papano tuluyan na rin naahon si Ligaya ang kanyang pamilya sa kahirapan.

NANG bumalik si Ligaya sa kanilang lugar, halos wala itong pinagkaiba. Maalikabok pa rin ang daan at mahirap ang buhay. Nalungkot siya ng husto nang malaman ang nangyari kay Julio. Ayaw pa pag usapan nang magtanong-tanong siya. Kahit yung mga magulang ni Julio, gusto nalang manahimik. Isang araw may pumuntang dalawang bata, isang babae at isang lalaki sa bahay ni Ligaya, may dalang brown envelope. Parang nabunutan ng tinik si Ligaya. Ang papeles na akala niyang nawala na. Pinagmasdan ni Ligaya ang dalwang bata at naalala ang mga pinag-daanan nila ni Julio. Tinanong niya kung nag-aaral sila. Hindi daw, sagot ng mga bata. Nagpasya si Ligaya na tustusan ang gastos ng kanilang pag-aaral. Nang umalis na ang mga bata, binuksan ni ligaya ang envelope at binasa ang manuscripto ng mga tulang makabayan ni Julio. Nakakapukawdamdamin ang mga ito. Ibang klaseng kwentong pag-ibig ang napili ni Julio. Naiyak siya sa lungkot dahil naging masalimuot ang kwentong pag-ibig na kahit bata pa lang siya, ay inaasam na niya.

AT doon nagsimula ang alamat ng alamat, sabi ni Aling Rosa habang nagliligpit, noong pinilit kalimutan ng mga taga-baryo ang kwento ni Julio at ginawang inspirasyon ang kwento ni Ligaya. Umuwi na ang nagtitinda ng kakain kasama ang aliw na aliw na si Ompong. Hindi makapaniwala si Sheena na ganun ang naging kwento na dapat sana’y kwentong pambata. Tapos na silang mag usap ng mga kaklase pero halos walang pumasok sa ulo niya. Papasok na siya sa dorm nang may lumabas na dalawang bata, isang lalaki at isang babae, naghahabulan at tuwang-tuwa.

Fernando Amorsolo "Planting Rice" 1951

Fernando Amorsolo
“Planting Rice”
1951


image from http://www.artfreaks.com/forums/index.php/gallery/image/97-fernando-amorsolo-planting-rice-1951/

Whip It (Drew Barrymore, 2009)


whip it

Reading Drew Barrymore’s Whip It with a feminist lens is a bit tricky. This is story of a small town girl Bliss (Ellen Page) who stood up for herself and dreams. And in the process, upsets her parents, her best friend, and broke her heart. Whip It is problematic, tough is has obvious and apparent feminist tones, Bliss rejecting the whole agenda of being a beauty queen. Instead she secretly slips into Austin and becomes a roller derby superstar. An extremely violent contact sport where only women play and wear along with their roller blade and protection, skimpy uniforms; fishnets and short skirts. Even their teams have names and themes that extremely sexualized; flight attendants, school girls, etc. The game of roller derby is basically a gladiator game, a spectacle of women’s bodies with cheering drunk men as an audience.

Now the narrative’s strong points; this is a female dominated cast, with a female director and writer, when one thinks about it that fact is rare. Second, the genre is a pastiche of a sports movie and comedy, both masculine dominated fields. There is a handful of female sports drama but very few female comedians. In fact the characters in Whip It are not trying to make you laugh. They are woman who are caught up in a harsh world and they make fun of their misery. Women in comedy flicks often play the sex object whose heart will eventually be won by the goofy male protagonist. Not in this one. These are people and we laugh at them because we know about what they are going through; teen agers finding their place in the world, the uptight parent who just wants to take a break, and the reckless best friend who goes a little too far to drive the plot forward. Lastly, the roller derby girls do wear skimpy clothes, but the bodies they show are muscular, middle age, nowhere near conventional ‘sexy’.

Whip It
is you usual coming of age cliché, but a little more rough, a little more awesome. It is not the most politically correct or liberating feminist text, but it gets the message across without being dogmatic or utilizing a moment of epiphany. Its brand of empowerment is raw, humorous, and fun. We need more of that.

My Ten Greatest Filipino Films (So Far) and Some Remarks Regarding the Filipino ‘Film Community’


Recently the film blog community Pinoy Rebyu undertook a poll among the Filipino ‘film community’ to determine the 50 Greatest Filipino Films. Critics, scholars, directors, screenwriters, producers, and even blogger were asked what are the ten films they consider the best of best. There is a scoring system based on number of times certain films were mentioned and ranked. The results is interesting, I don’t really have a problem with it. Here is the link (http://pinoyrebyu.wordpress.com/2013/05/11/greatest-pinoy-films-poll-part-5/)

This is an endeavor that should have been done a long time ago. This task gives a lot of insights in a nation that loves cinema (national pastime, coined Joel David) but has a very “poor” (prolific but unappreciated) state of film criticism. First, the list is dominated by the Filipino New Wave or Second Golden Age (70s-80s). Second, majority of films were commercial flops. Third, all are in Tagalog except one, I think. Fourth, most respondents are based in Metro Manila. This all basically means that we have a rich film culture but poor film preservation practices. Also the “movie scene” barely goes outside Manila. I recommend a second poll, a viewer’s choice poll or bakya crowd poll to show the great discrepancy between the ‘film community’ and the ‘bakya crowd’. I doubt if many would actually consider any Filipino film ‘great’.

I believe the respondents are ‘old’ in sense they were exposed to the Second Golden Age. It was during this time when they fell in love with cinema, and naturally movies from this period would be their benchmark. There are very few recent films (so called Third Golden Age) and older films (First Golden Age, 50s). Since I was brought up with the digital wave of film making, my choice are more recent. After sharing my top ten Filipino films, I have some notes regarding the state and improvement of the Filipino film industry. Like the results from Pinoy Rebyu, my list is also very subjective.

My Ten Greatest Filipino Films (So Far)

10. Oro Plata Mata (Peque Gallaga, 1982)

oro plata
image from http://shangkeeness.wordpress.com/tag/oro-plata-mata/

Gallaga’s war epic (written by Jose Javier Reyes) is I think the closest thing we have to the Southern Gothic artistic movement. Story of a haciendero family in Negros and their servants in different periods in World War Two. This is war cinema that neither “from the bottom” nor “from the top”, but rather “from the bottom all the way to the top”. There is no heroism or valor, there is only decay and animalistic fervor that consistently haunts Filipino society but becomes vividly apparent during the onset of war.

9. Batch 81 (Mike de Leon, 1982)

600full-batch-'81-poster
image from http://www.listal.com/viewimage/389350

If you want something said or exposed, watch Brocka. If you want something intelligently reconstructed, watch de Leon. Brocka is the ideal artist, but de Leon creates ideal art. Unlike Brocka, de Leon’s kind of protest is a little more playful, witty, and indirect, which could both be viewed as either its strength or its weakness. Batch 81 is about the initiation of neophytes in a fraternity, his metaphor for Martial Law’s brand of fascism and violence. Each de Leon movie is an achievement; Itim (1976), Sister Stella L (1984), Kisapmata (1982), Kakaba Kaba Ka Ba (1980), but I always had great admiration for multi-character/multi-protagonist works. And with that consideration, Batch 81 stands out from de Leon’s roster of masterpieces.

8. Manila Kingpin: The Asiong Salonga Story (Tikoy Aguiluz, 2011)

Manila-Kingpin-movie-poster_thumb[5]
image from http://www.celerhinaaubrey.com/2012/01/review-manila-kingpin-untold-story-of.html

Contrary to the views of majority of cineastes, Hollywood isn’t all crap. There two things I wish Filipino film makers will try their hand at in making their own; smart (and/or dark) comedy and smart action movie especially film noir (and its various permutations or pastiche). Aguiluz reworks the classic story of the great urban folk hero of Tondo. Manila Kingpin bashes the tradition of messiah action stars with big guns, sexy women, and noble hearts. The genre actually died on its own, and actors became politicians. Beautifully shot in black and white, Asiong Salongga is human, complex, and certainly not bulletproof.

7. Mababangong Bangungot (Kidlat Tahimik, 1977)

cover2py2w6x
image from http://cineforum-clasico.org/archivo/viewtopic.php?f=55&t=28136

Kidlat Tahimik gave avant-garde a postcolonialist flavor making him one of the most respected film makers in the world and out rightly incomprehensible to the bakya crowd, the group in most dire need of his talents. I don’t think Perfumed Nightmare could be pinned down to a category; experimental film, autobiographical film, documentary, film poem. Tahimik unlike his auteur contemporaries obsess with the metaphysical, brings cinematic inquiry to the religious, cultural, political, the commonplace. Perfurmed Nightmare may not be the great Filipino alternative film, but it certainly sparked the movement for more personal and naturally political films.

6. Himpapawid (Raymond Red, 2009)

himpapawid_poster_720_75-dpi_suar
image from http://pixelatedpopcorn.blogspot.com/2010/10/manila-skies-himpapawid.html

A probinsyano just wanting get back in his hometown, willing to make drastic measures, this is my Maynila sa Mga Kuko ng Liwanag (1975). Like Maynila, we see a man tangled in the cruel web of the city; one misfortune after another. This is another tragedy but a slightly different kind, we see our (anti-) hero almost succeed. With his fall (literally) we see what Brocka seemed to overlook in Maynila, continuity, the vicious cycle of anguish in the city. This is not only a tragedy of man but also of society.

5. Tinumbang Ka Ngunit Kulang (Lino Brocka, 1974)

250px-Tinimbang_ka_ngunit_kulang
http://tl.wikipedia.org/wiki/Tinimbang_Ka_Ngunit_Kulang

The real coming of age story; young man not only learns about himself but also about his community; its contradictions, hypocrisy and absurdity. Shows the dynamics of relationship between men and women, the rich and the poor, the sane and the insane, the ill and the healthy; how it began and continues to reproduce itself. Brocka is peerless in showing the individual’s interaction with society [Bona (1980), Insiang (1976), Maynila (1975), Kapit sa Patalim (1984), etc] but in Tinimbang, the process it two-way; society molds individuals, individuals molds society. The film that introduced a young Christopher de Leon to the Filipino audience, for me, this is Brocka at his best.

4. Tuli (Auraeus Solito, 2005)

tuli
image from http://www.dbcovers.com/tuli-2005-poster

Gender relations is a tricky subject matter especially for cinema. It is something everyone experiences, and performs, and its commonplace nature makes it a challenge to be visually represented. Attempts in elaborating gender in cinema often end up melodramatic and idealistic (for both hetero- and homosexual subjects). Tuli tells the story of a girl growing up with a patriarchy personified father playing the important role of circumcising the young men of the town during summer. Unfortunately, he doesn’t have a son to pass down the trade. Tuli is sexual politics and antagonism at its best. Bashing of the idealized small town rural community; demythologize the romance behind harana and general notion of a peaceful life in the countryside. Tuli questions what it truly means to be a man, a woman, and a person. Ang Pagdadalaga ni Maximo Oliveros (2005) is just a precursor to Solito’s achievement in Tuli.

3. Donsol (Adolfo Alix, Jr., 2007)

mpadonsolposter2
image from http://www.movieposteraddict.com/2007/09/25/yet-more-oscar-hopefuls-posters-for-exiled-secret-sunshine-donsol-and-eklavya/

Romance, melodrama, chick flicks, or whatever you want to call love stories in the widescreen is the most exhausted (and thus most campy!) genre in Filipino cinema. Naturally, the (digital) new wave of young film makers wants to shy away from it as much as possible, but not Alix. In his directorial debut he tells a romance in the island of Donsol, where the butanding or whale sharks visit once a year, between a grieving widow (Angel Aquino) and a tour guide (Sid Lucero). Not a love story but a story of people who happens to be madly in love and also in great pain. Changes your perception of summer, beaches, and tourism. Beneath the beauty, there are people and suffering. Highly recommended for all Boracay pilgrims.

2. Pisay (Auraeus Solito, 2007)

Pisay
image from http://cinefilipinas.blogspot.com/2011/03/pisay-2007-auraeus-solito.html

Everyone has their favorite coming of age or teen age movie; from Bagets (1984) to Jologs (2002) and everything in between (even ‘PBB teens’ comes to mind). Unfortunately it always revolves a story with heart ache in the foreground and family troubles in the background. Pisay locates these experiences of teen-agers along with education, political turmoil, and personal aspirations. Story of a high school batch in the Philippine Science High School during the end of Martial Law. I find it intriguing given Filipinos value for education (diplomas in living rooms, etc) that the educational experiences don’t interest film makers and producers, good examples of which include Dead Poets Society and 3 Idiots. Maybe because the fact education is valued not for sheer love of knowledge but for social mobility it ideally provides. Pisay reminds us of what it really means to be educated and defines the responsibility of being the best of the best members of the intelligentsia in relation to larger society.

1. Pepot Artista (Clodualdo del Mundo, Jr., 2005)

3164896371_622bf92ea7_o
image from http://lara-tarranco.livejournal.com/940234.html

Doy del Mundo’s more playful and less meta 8 1/2. About the life of Pepot, a child who dream being next big child star in order to alleviate his family from poverty. We see the hopes and frustrations of people around him; his parents, his friends, his neighbors and how the strong the impact of movies and the show business as a whole have on their lives. Filipinos fascination with child stars reveals how they perceive cinema; a medium that tells that what to desire while a same time automatically fulfilling these desires. Filipinos watch like movies like a child would; with great enthrallment and but in a naive manner. Directorial debut of the screenwriter of Filipino movie classics, Pepot Artista is my Great Filipino Film.

Some Remarks Regarding the Filipino Film Community

I think it’s very obvious that the Filipino film industry is facing many problems. Not only are they numerous but also intricately related; one can’t determine where one ends and the other begins. Here are some of my “diagnoses”. My motivation behind this analysis is very simple: you can’t forever blame the bakya crowd.

• Reality check and cooperation from the corporate world

Let’s call a spade, a spade; rich people want more money. That’s why malls would use all eight cinemas to show Twilight, Avengers, or Harry Potter. That’s why producers would keep using tried and tested formulas in movies to ensure profit. Reality check; quality films are also profitable. My advice to the corporate world, create and show films that you would want to see. Films that you’re children could be proud of.

• Reality check to film makers (directors, screenwriters, etc)

Locate your artistic ambitions in the context of Filipino society and history. Like the great Lino Brocka said, don’t aim to create the Great Filipino Film but rather mold the Great Filipino Audience. You can’t rely on foreign festival’s taste for exotic films from the third world forever. If that satisfies you, then you’re not a real artist, you’re just a pretentious person who happens to be making movies. You can’t change the taste of the bakya crowd overnight. Filipino films have roots in traditional Spanish theater, read them up. Know your subject, know your audience

• Abolish censorship

Censorship reached its peak during Martial Law; scripts were submitted to the state for approval. Interestingly, state censorship is retained even after EDSA. Now, that gives you an idea of power relation in the country. If a film is rated 18, commercial cinema would shy away from it because of the small market. So now we have been saturated with ‘safe’ materials; romantic comedies, family melodrama, and an occasional horror flick. Dear, censors, the people are not stupid.

• Bringing film reviewing and criticism into everyday life

I think most people are familiar with the beautiful Disney animated movie, Ratatouille (2007). Remember the anxieties of the chiefs regarding the notorious but respected restaurant critic (in France)? That’s the way things should be, more or less at least (critics are not perfect). Critics make or break careers. We have good film critics inside universities, but we don’t have film reviewers that could read in newspapers. We have showbiz writers who happen to review films. This is to be expected since Filipinos is not a very ‘reading’ population. We are more audio-visual type of people. That’s why we love movies! [And singers! But these singers must also satisfy our visual criteria. You will understand what I mean if you reflect on the phenomenon that is Charice Pempengco (good voice, not so good looks). And her opposite, Daniel Padilla (good looks, not so good voice).] Film reviewing should be done orally. Some radio stations are doing it, but I think the best medium for this is television. Roger Ebert does it (or use to do it, God rest his soul). Instead of petty showbiz news no one cares about, why not have one or two resident critics discuss the latest movies on air? Indie film makers don’t need to pay expensive fees for their trailers to be shown.

• Organization of critics outside Manila

If you are a film buff and an aspiring film critic, the logic would be to go the metro leave the ignorant bakya crowd of the rural areas and province. Manila is the place where you can study, work, watch good films, and interact with other like minded people. Why not organize critics outside Manila? It doesn’t have to be every town. At least every city. Create movie clubs that could organize screenings of films commercial cinema doesn’t find so profitable. If these critics are based in schools, all the better. Need an audience? Send the students. Not just college student required to write reaction papers but also high school and elementary students. It is always best to start young. Filipino audience should also learn to appreciate non-feature films like documentaries, short films, and experimental films.

• Film as an art form

Fine, I will actually demand something from the bakya crowd. Films are utopia in our absurd world. There is logic, coherence in stories we see in the screen, something wish that are in more quantity in our individual lives. Good cinema is not just to entertain us, it is an art form. It should suggest how we view and perceive things. Why be satisfied in escaping reality (for approximately two hours) when you can change it permanently?

Why movies? Why Filipino Movies?

A friend of my mine once asked why I am so fascinated with movies, especially Filipino films. I gathered he somehow taught I get a sort of nationalistic kick out it. Well, I don’t like Filipino films, I like good films. And the category of ‘Filipino’ comes second, if it comes at all. If asked what is the greatest film tradition in world, I have to say it is Japan, followed by France, then Italy. Korea is also fast catching up (one doesn’t have to be a Kpop fanatic to know that). We don’t need a Filipino film as great as a Kurosawa or a Fellini or a Bergman. Filipino films will always speak a language closest to Filipino’s hearts and minds. This fact should not be rejected as an artistic accident of some sort. We are a people with common experiences, misery, struggles, and joys. This medium is a key to finally build an ‘imagined community’ divided geographically, by language, religion, class, and ethnicity. We should cultivate the language of film so that it could articulate our common destiny and liberation. The ‘film community’ and the ‘Filipino community’ are one and the same

Mabuhay ang pelikulang Filipino!