Mga Simbahan


Sobra sila sa kwaro at pero walang may umaangal. Nasa dulo sila ng isang wing ng dorm. Katabi lang ng isang upperclass dorm. Abot madalas ang ingay sa kabila. Magkakadikit ang apat na kabinet sa kanang pader. Makikita mo agad sa pagpasok mo. Sa kaliwa naman pinagdidikit na rin nila ang apat na kama. Parang isang malaking kama. Kasya kahit may makitulog pang dalawa. Hindi naman maintindihan ang posisyon ng mga study table nila. Nakaharap sa bintana ang study table ni Arthur. Mainit kung umaga pero wala namang problema kung gabi. Presko pa nga. Binabasa niya ulit ang text ng nanay niya na babawi nalang sa susunod na padala. Ginamit din ni Arthur ang calculator ng cellphone para pagkasyahin ang baon sa linggong iyon.

Hindi matutukan ni Arthur ang photocopy niya tungkol sa Western Architecture. Nag-aalala siya sa pamilya niya sa Leyte. Hindi pa nga niya nasimulan ang reflection paper. Walang pinoproblema ang mga kasama ni Arthur sa kwarto. Kung meron man, hindi ito makikita. Si Alan nakiki-type gamit ang laptop ni Edmund. Kasama si Hans, nagbabasa si Edmund ng pinuslit ng kopya ng FHM. Si Tom gumagamit din ng laptop, pinag-aaralan ulit ang mga litratong kinuha kanina. Si Bert, nakahiga sa kama niya, nanonood ng pelikula sa laptop. Wala namang problema, hindi naman nila kaklase si Bert sa Humanities.

“Dyoskong simbahan to!” sabi ni Tom. Hinimas niya ang mga mata tsaka tumayo papunta sa kabinet. Binuksan at hinanap ang mug nito, kinuha ding ang isang sachet ng kape at binuksan gamit ang gunting. “Ikaw, Art,” tanong ni Alan, “tapos mo na paper mo?” Nagisingan si Arthur, “Ha? Wala pa eh. Nagbabasa nga ako ulit.” Tinignan ni Arthur ang oras sa cellphone, alas-nuebe na pala. Lalabas na sana si Tom nang mabitawan nito ang kutsara. Nakuha ang atensyon ng lahat sa ingay. “Malas,” sabi ni Tom. Bumalik sa kabinet at kumuha ng isa pang kutsara. “Alam mo ibig sabihin nyan?” tanong ni Edmund. “May bisita tayong babae.”

“Sana kamukha ni Stella,” dagdag ni Hans sabay turo sa isang babaeng naka two piece sa magazine. “Patingin nga…” sabi ni Alan at tinignan sandali. “Okay lang. Pakita mo kay Art.” Tumayo si Hans dala ang magazine. Biglang pumasok si John, bitbit ang laptop. Nakuha din ang atensyon ng lahat. “Palpak yata ang kutsara,” komento ni Edmund.

“Anong kutsara?” tanong ni John, litong-lito.

“Wala. Nahulog kasi ang kutsara ni Tom,” paliwanag ni Hans sabay pakita kay Arthur ang pahina. Stella nga ang pangalan ng modelo. May magandang sports car din sa likod ni Stella. Maganda naman, sabi ni Arthur. “So dapat may bisita kaming babae.”

“Kaya palpak,” sabi ni Tom saka lumabas. Balisa pa rin si John.

“Alam niyo kahit hindi nahulog ang kutsara. Pupunta pa rin ako dito.”

Sila naman ang nalito.

“Oo nga,” sabi ni Edmund, “Pero sabi kasi ng mga matatanda—“

“Hindi naman totoo yan eh,” mabilis na sumbat ni John. Si Edmund naman ang napikon.

“Sino ba nagsabi na totoo?”

“Kayo.”

“Anong kami. Palpak nga eh.”

“Bale totoo siya pero naging palpak. Kasi lalaki ako.”

Si Hans na ang nagpakalma. “John. Ano ba problema mo? Ba’t mo siniseryoso?”

“Kayo naman nagsimula eh,” dahilan niya. Sasagot pa sana si Edmund pero pinigilan na siya ni Alan. “Ano ba pinunta mo John?” tanong ni Alan.

“Magtatanong sana ako ng format ng paper. Tapos niyo na ba sa inyo?” Parang nabunutan ng tinik sa dibdib ang lahat. Hindi nila akalain na magiging ganun ang takbo ng kwentuhan nila buong gabi. Nanood pa rin si Bert ng pelikula sa laptop niya.

HUWEBES ang deadline para sa isang paper sa klase nila sa Humanities. Miyerkules ng hapon lang nilang naisipan seryosohin ang gawain. Alas-tres ng hapon sinundo nina Helen at Sally sina Hans, Alan, at Arthur. Dapat kasama si Edmund, pero walang balita sa kanya. Ang plano, silang magkadorm lang ang pupunta. Huli nang malaman nila na niyaya pala ni Hans si Sally. Nagulat ang lahat bakit kasama si Helen. Pati si Helen. Sumakay sila ng traysikel papuntang banwa. Bumaba ang lahat sa plaza, tawid lang ng simbahan. Sinabi ni Arthur, sa drayber na sa tindahan nalang siya bababa. Saka din napuna ni Alan ang intensyon ni Hans kaya nagpresinta itong samahan si Arthur. “Sunod lang kami!” sabi ni Arthur. Pinagtawanan nila si Hans nang makaalis ang traysikel.

Sa harap ng palengke, may sangay ang Palawan Pawnshop. Umupo si Alan habang nag-fill up ng form si Arthur sa de rehas na counter. Pinagmasdan ni Alan ang security guard at ang shotgun nito. Tinabihan siya ni Arthur at naghintay na tawagin ang pangalan nito. “Magkano nga utang ko sayo tol?” tanong ni Arthur.

“70”

Nagbilang si Arthur sa kanyang isip at nakita ito ni Alan sa mukha niya. “Sige tol,” sagot ni Arthur. “Mababayaran kita ngayon.”

“Ayos lang Art. Hindi ko pa naman kailangan ang pera.”

“Sige na. Para mabawasan man lang. Ikaw din.”

“Tsaka nga pala. Pinupormahan ba ni Hans si Sally?”

“Oo. Tagal na kaya.”

“Akala ko—” tinawag ang pangalan ni Arthur. Binilang nito ang pera at tinago. Binayaran ang utang niya kay Alan. Umalis na sila papuntang simbahan. “Akala ko,” tuloy ni Alan. “si Gina ang kursunada nun?”

“Wala na raw yata eh.”

“Bakit naman? Parating magkasama ang dalawang yun ah?”

“Eh hindi raw pwedeng magkanobyo si Gina. Aral daw muna. Alam mo na.”

“Baka nagpapakipot lang. Si Hans tagala o…”

“Ewan. Kita mo ba yung mukha niya nang makita si Sally kasama si Helen. Gago talaga. Hirapan din akong pigilan ang pagtawa.”

“Ano ba yan. Kailangan may mag wingman.”

“Anong wingman?”

“Yung kakausap kay Helen para masolo ni Hans si Sally.”

“Bahala siya sa buhay niya. Wag kaya nating pansinin? Experiment lang. Mga ten minutes lang.”

“Tignan hanggang saan kaya ni Hans.” Pinagtawanan nalang nila, habang paakyat sa maburol na highway. Tumawid sila sa harap ng cultural center. Dinaanan nila ang mga pasaherong nag-aabang ng bus o jeepney papuntang San Joaquin o Antique.

PUMASOK sina Arthur at Alan sa harap na gate ng simbahan. Kita agad ang grandiosong facade ng simbahan. Nakatayo ito sa gilid ng highway, sa sentro ng banwa. Sa paligid nito maraming mga establishimento tulad ng mga tindahan, karinderya, pati na rin bangko. Maraming tao ang nasa loob ng ‘church grounds’. Karamihan mga estudyante na nagpapalipas ng oras. Pumunta sila kina Hans na nakaupo sa damuan sa may lilim ng puno. Meron dig plate ng UNESCO na nakasulat sa Filipino at Ingles; PANDAIGDIGANG PAMANANG POOK, Simbahan ng Santo Tomas de Villanueva, Miag-ao, Iloilo. Isa sa apat na simbahang Baroque sa Pilipinas na itinala noong 1993 sa talaan ng Pandaigdigang Pamana alinsunod sa 1972 UNESCO Kumbensyon ukol sa Pangangalaga ng Pandaigdigang Pamanang Pangkultura at Pangkalikasan. Taglay ng Simbahan ng Santo Tomas de Villanueva ang pambihirang kahalagahang unibersal na nararapat na pangalagaan para sa kapakinabangan ng buong sangkatauhan. Nakatingin silang lima sa simbahan.

“So, ano na?” tanong ni Alan.

“Ewan,” sagot ni Helen, “tatanungin nga sana namin kayo eh.”

“Ha? Basta reflect daw sa isang work of art.”

Umupo na rin sa damuhan sina Arthur at Alan.

“Yung sariling reflection lang ba?” tanong ni Hans, “Kung ano lang?”

Pinagmasdan din ni Arthur ang hugis at porma ng simbahan pero iba ang nasa isip niya. Hindi niya maalis ang mata sa pigura ng isang lalaki o higante o santo na may batang angkas-angkas sa likuran nito. Santo Niño malamang. Maraming puno at tanim; mukhang niyog, papaya, at bayabas. Bago siya lumuwas sa Iloilo may balitang may ipapatayong mall sa kanilang bayan sa Leyte. Sa isang bakanteng lote sa dulo ng banwa nila. Nakunpirma ang bulong-bulongan nang magsidatingan ang mga bulldozer at truck na nagsimulang tapanin ang lugar. Huli niyang kita sa lugar, may mga takip na ito sa paligid. May mga salitang ‘No Trespassing’ at ‘Safety First’. Noong una, natuwa sya sa ideya ng mall sa kanilang lugar. Pwedeng yung lakarin galing sa bahay nila. Maliit lang daw pero ayos na rin. Baka may sinehan pa. Kailangan pang bumyahe ng apatnapung minuto para makapunta sa syudad pero mawawala na ang abalang ito kung nandyan na ang mall.

May pwesto sina Arthur sa palengke at ito pangunahing pinagkakakitaan nila. Empleyado din sa munisipyo ang tatay niya. Tuwing hapon at buong araw ng Sabado at Linggo tumutulong siya sa nanay niya sa pagbantay. Ang mga kaibigan niya yung mga kabataan din parati sa palengke. Pagkalipas ng halos limang buwan, nagbukas na ang mall. Mabuti naman ang pagtanggap ng mga tao sa bayan nila. Pati na rin sa mga kalapit sa lugar, yung mga mas malayo pa sa syudad. Pero nitong huli, mas na raramdaman ng mga tulad nila nanay ni Arthur ang implikasyon ng mall. Dahan-dahan kumonti ang kita ng pwesto nila. Hindi lang ito pinansin noong una. Saka sumonood ng mawala ang mga suki ng nanay nya. Halos kalahati ng kita ng pwesto nila nakasalalay sa mga suki nilang maramihan kung bumili. Nagtanong-tanong ang nanay at nalaman na sa mall na sila bumibili. May malinis daw at may aircon pa, kahit mas mahal ng konti. Hindi lang nag-iisa ang karanasan ng nanay ni Arthur. Pati ang ibang tindero at tindera ay napapansin ito. Pinag-usapan ito sa pulong ng kanilang kooperatiba at nagpagpasyahan na dalhin ito sa atensyon ng munisipyo. Na dismaya ang lahat nang lubos maunawaan ang sitwasyon. Ang kasunduan, pwedeng ipatayo ang mall basta ang mga empleyado nito ay mga taga-doon din sa lugar nila. Mga saleslady, gwardiya, janitor. Ano ang gusto nilang gawin? Ipasara ang mall? Marami ang din ang maapektohan. Hanggang ngayon patuloy paring pinag-aaralan ng kooperatiba kung ano ang dapat at pwede nilang gawin. Samantala, dalawang beses ng huli dumating ang allowance ni Arthur. Medyo lumaki na rin ang utang niya sa mga kaibigan. Patapos na ang unang semester at problema pa niya ang alamutan para sa party at dorm shirt. Hindi pa alam ni Arthur kung saan kukunin ang pera para doon.

May dumating na dalawang van sa kabilang banda ng grounds. Naglabasan ang mga turista at nagsipakuha ng litrato ng simbahan. May pamilya, meron ding mukhang magkakabarkada. Meron pang puti. Nagkukwentuhan sila nang maiisipan ni Arthur na kumuha din ng litrato, “Hans, maganda ba camera ng cellphone mo?”

“Ayos lang. Bakit naman?”

“Kuha din tayo ng pictures para pwede nating gamitin mam’ya.”

“Sige, pwede. Yung cellphone mo nalang kaya.”

Pinakita ni Arthur ng cellphone na lumang modelo, walang camera. Binigay ni Hans ang cellphone. “Sige, ako rin,” dagdag ni Alan. “Sama tayo Helen?” Ngimiti si Arthur. Nakakasunduan silang tatlo.

“Sige. Tara,” yaya ni Helen. “Dyan na muna kayong dalawa,” sabi nito kay Sally at Hans. Lumapit din sila sa simbahan at nag-asal turista. Sayang at serado ang simbahan kapag walang misa.

BUMALIK sa kwarto si Tom. Napuno ng amoy ng kape ang buong silid. “Alam nyo ba yung pinag-uusapan nina John sa labas?” tanong ni Tom.

“Ano?” tanong ni Edmund.

“Gumagawa kasi sila ng project. Environmental issues daw. Yung mga dito sa unibersidad ang napili nila. Waste management, segregations, toxic waste, mga ganun.”

“Tapos?” si Hans naman nagtanong at nilapit sa bintana ang cellphone.

“Nag-interview sila sa maintenance department ng kampus. Nagtanong sila kung ano mga problema. Kulang sa pondo, kulang sa tao, alam nyo na. Nakakatawa lang daw noong tinanong nila kung ano ang pwedeng gawin nila bilang mga estudyante. Siempre, pangalagaan ang mga gamit sa unibersidad. Tapos—”

“Bilis na!” sumbat ni Edmund.

“Oo na. Basta kwento ng mga trabahador, parati daw nasisira ang banyo ng mga babae. Parating barado. Kung anu-ano ang fina-flush sa inidoro. Napkin, tissue, pati panty, at ito ha, mga condom. Nagsipagtawanan ang mga taga-maintenance. May basurahan naman sa tabi mismo ng inidoro!” Tumawa si Tom pero hindi siya agad nasabayan. Pagkatapos lumutang at lumubog ang ideya sa kanilang isip, nagsipagngitian din sila.

“Buti nga yon,” sabi ni Arthur, distracted na sa binabasa, “may protection.”

“Oo nga,” sangayon ni Alan.

“Maganda naman talaga eh. Pero sana i-dispose nila ng maayos.” Hindi na napigilan ni Edmund ang pagtawa.

“Lintik na buhay to,” sabi ni Tom at umupo sa study table. “Yan ang problema nila ngayon sa labas. Paano nila i-explain sa mga babae na sana wag kayong mag-flush ng condom sa inidoro. Parang joke lang pero seryosong bagay siya eh.”

“Edi,” sagot ni Hans, “iutos sa lalaki ang pagtapon!” Tawanan. “Para mabawasan ang problema ng mga taga-maintenace.”

“Saan daw ba nangyari yan?” tanong ni Alan.

“Basta dorn daw,” sagot ni Tom. “Ewan kung sa mga freshmen hall o upperclass.”

“O pareho!” tawanan ulit.

“Room check!” sabi ng boses babae sa labas ng pinto. Napatahimik silang lahat. Pumasok sina Grace at Loren. May dalang check list. “Bakit parang biglang natahimiik kayo nang—whoa, andami nyo dito ah?” Pinigilan ng lahat ang pagtawa. “Ano ba pinag-uusapan niyo?” tanong ni Grace habang ini-isa-isa ang mga pangalan.

“Wala yon,” sabi ni Hans.

“Talaga? Eh kung markahan ko kaya ng absent ang mga hindi dapat nandito?” Nagreak si Ed. Walangpakialam si Bert.

“Wala nga sabi,” sabi ulit ni Hans. “Pabayaan mo na.”

“Okay lang sa isang kondisyon,” sabi ni Loren, sabay labas ng isang maliit na bundle galing sa bulsa. ”Sali kayo sa Fun Run namin.”

Nagtinginan lang sila. Tinignan ni Tom ang mga ticket. “Sige na,” tuloy ni Loren. “Fifty pesos lang.”

“May iba’t ibang division naman eh,” dagdag ni Grace. “Kahit yung pinakamaikli lang sa inyo.” Pinagpasapasahan ang mga ticket.

“Uy, for a cause to ha!” sabi ni Loren. “Pupunta ang procedes nito sa partner foundation ng org namin. Tapos gagamitin ang pera sa mga anti-global warming activities.”

“Nakapag-exercise ka na, nakatulong ka pa sa kalikasan!” dagdag ni Grace, sales talk na.

“Kina-career nyo talaga to no?” tanong ni Tom sabay balik ng ticket.

“Sige na, hindi pa kami nakakabenta eh.”

“Kaya nga umalis na kayo kasi wala kayong mapapala sa amin.” sabi ni Edmund.

“Teka,” sabi ni Hans, “pwedeng pa-reserve lang? Dalawa. Hindi pa ako sigurado eh. May yayain lang ako. Text ko lang kayo.”

“Sige,” sabi ni Loren, lumiwanag ang mukha. “Text mo ako agad.” Lumabas na sila. Narinig pa ang boses ng dalawa sa kabilang kwarto. “Room check!”

“Tanungin niyo kaya sina John kung paano niyo matutulungan ang kalikasan,” sabi ni Tom. Tawanan. Biglang namatay ang ilaw at nagsigawan ang mga tao sa lobby. Mga cellphone at laptop nalang ang nagbibigay ng ilaw. Nagsalita rin si Bert, “Malas, hindi pa naman ako nakapag-charge!”

SUMANDAL lang sa upuan si Arthur, pinapahinga ang mga mata. Pagdilat niya, itim lang ang nakikita siya sa labas. Hindi rin nagsigalaw ang mga kasama sa kwarto. Kanya-kanyang bukas ng cellphone, nagbibigay ng panaka-nakang ilaw. Bumigay na ang laptop ni Bert at Edmund. Pinatay rin ni Tom ang laptop nito. Lumabas si Tom at Hans sa lobby para tignan ang sitwasyon doon. Naglabasan ang mga estudyante at nagsindi ng ilang kandila. May ilang sinusubukang mag-aral pero karamihan ay nagkukwentuan lang. Pinili nalang ni Hans na lumabas muna ng dorm para makahanap ng signal. Bumalik si Tom sa kwarto.

“Anong meron doon Tom?” tanong ni Edmund.

“Wala, kwentuhan. Ni wala ka ngang mauupuan doon eh.”

“Paano to ngayon?” tanong ni Arthur.

“Ewan. Siguro hintayin nating bumalik ang ilaw.”

“May kandila ba kayo?” tanong ni Alan.

“Uy, bawal daw magsindi sa loob ng kwarto.”

“Meron ka ba? Iingatan naman natin eh.”

Ginamit nila ang mga cellphone bilang flashlight at naghanap sa kabinet ni Tom. May nakita sila, iisang kandila. Nagpasya silang itayo to sa dulo ng isang kama para malinawagan ang buong kwarto. Kinakabahan si Arthur kung sakaling mapabayaan ang kandila. Naglabasan ang mga anino nila sa dilaw na ilaw. Nagtinginan lang sila.

“Dito na muna tayo,” payo ni Edmund. “Wala ka namang gagawin sa labas. Hindi sana mainit.” Sumangayon ang lahat. Pumunta na rin si Arthur sa kama niya. Para silang mga bata na naghihintay kwentuhan ng lola nila.

“Kamusta ang paper?” tanong ni Tom.

“Wala pa eh” sagot ni Alan, “Nagsusulat na ako dito pero walang saysay. History lang sinimulan ko.”

“Tungkol saan ba paper niyo?” tanong ni Bert.

“Reflection papaer sa isang work of art daw.” sagot ni Arthur. “Simbahan ng Miag-ao ang napili namin.”

“Ikaw, may nasimulan ka na?’

“Wala, pinag-aaralan ko lang yung art tradition niya. Baroque ganun.”

“Ano nga ibig sabihin ng baroque Art?” tanong ni Edmund.

Hindi alam ni Arthur kung paano ipaliwanag. “Basta.”

“Putik paano ko ba isusulat yung sa akin.”

Lahat sila nakatingin sa kandila. Dahan-dahan itong umiikli. Pasimpleng nagpapapatong-patong na ang mga patak nito. Sumasayaw ang ilaw, sumasabay ang mga anino nila.

“Gusto nyo…kwentuhan tayong ghost stories?” anyaya ni Bert. Tinginan sila. “May alam ba kayo?”

“Alam nyo yung babae sa jeep sa sinabihan ng tsuper na sunugin ang damit na suot niya kasi wala siyang ulo sa salamin?” mabilis na salaysay ni Tom. Kinutya siya.

“Alam na ng lahat yan eh,” sabi ni Bert. “Isa yatang prerequesite yan sa pag-aaral dito sa unibersidad yan eh.”

“Meron pa akong isa,” si Tom pa rin.

“Ayusin mo ha.”

“Yung tungkol sa med student sa elevator? Narinig niyo na yon?”

Nagkusot ang noo ng iba.

“Sige, sige, kwento na!”

“Basta ang med student ay pauwi na. Tapos na ang shift. Gabi, natural. Sumakay siya sa elevator pababa. Wala nang masyadong tao sa floor. May isang tao na sa elevator, naka uniform din. Empleyado o estudyante din. May isa pa sanang tao ang gagamit ng elevator, tumatakbo papunta dito, sumisenyas na sandali lang, sandali lang. Bago makaabot, sinira na ng med student ang elevator. Nagtaka ang kasama nito. Tinanong bakit hindi mo pinasakay yung babae. Sabi ng med student, kita mo yung pulang bracelet sa kanang kamay niya? Ibig sabihin noon patay na siya at na enbalsamo na. Ah talaga, sabi ng kasama niya, pulang bracelet, tulad nito? Sabay pakita ng kanang kamay nito.”

Sumigaw si Edmund, “AAAhahhahahah…” nagulat ang lahat at ng tumagal sinabayan na rin ang pagtawa. Ang iba, tahimik lang.

“Lintek,” sabi ni Bert, malapad ang ngiti. “Okay yung ah. Pero sa Maynila pa rin naman yun eh. Yung galing dito naman sa Miag-ao.”

“Ako meron ako,” presinta ni Edmund, “makinig kayo ng mabuti medyo mahaba. May kakilala ako sa banwa na ikinuwento lang daw ito sa kanya. Basa ganito. Isang araw, may tumawag sa bahay ng kakilala niya. Isang lalaki, sabi daw nagkakilala daw sila ng babae sa Smallville ng kakalipas na Sabado. Nalito ang babae kasi hindi naman ito napasyal doon. Pero pinagkiit ng lalaki na siya daw, kasi pareho yung boses, binigyan pa ng number. Pumunta ang lalaki sa Miag-ao at nagkipagkita sa babae. Laking gulat nito na iba nga ang babae; mukha, tangkad, pangangatawan. Pero pareho ang boses. Labis ang lungkot ng lalaki. Malakas ang tama eh. Sabi daw buong gabi silang nagkwentuhan ng babae at hinatid pa nga ito sa bahay nito. Alam pa raw niya ang lugar at makikita niya ito agad kasi daw maraming Christmas lights. December nangyari to ha. So nagpasya ang babae na puntahan nila ang lugar kung saan nga ito hinatid. Kita niyo dyan sa highway sa ilalim ng tulay? Kung saan tayo nag-aabang ng jeepney. Doon sila pumunta. Siempre walang bahay, puro mga puno lang.”

Tahimik. Ina-absorb ang kwento. “Walang hiya ka Ed,” sabi ni Bert, “dumadaan pa naman ako dyan sa shortcut papuntang Fisheries kung nagmamadali ako.”

“May shortcut pala dyan?” tanong ni Alan.

“Oo, galing kang highway lusot ka sa daan papuntang Fisheries. Baka sa sunod sa iba na ako lulusot.” Tumawa sila pero may halong nerbiyos. “Ako na ang susunod,” sabi ni Bert, sabik na sabik. “Makinig kayo ha. Alam niyo kung saan ang pwesto ng guard sa CAS? Sa may hagdan? Kwento ito ng isang guard na naka-night shift. Wala namang tao doon kung gabi, so ronda lang every hour. Siguraduhin lang na walang problema. 5:30 ang start ng shift niya. Pagkatapos masiguradong nakalock na lahat ng kwarto, naghapunan muna siya, may dala siyang baon. Halos alas-siete na, habang kumakain nagulat sya na may mabilis na umakyat na mga tatlong estudyante. ‘Teka lang manong may kukunin lang kami, mabilis lang’, boses babae at agad na lumiko sa kanan sa Bio department. Sumagot pa ang guard, ‘Hoy nalock ko na lahat ng kwarto dyan’ pero hindi na niya naabutan. Di bale, babalik rin sila. Hindi naman ito ang unang beses na may nakalimutan ang mga estudyante o staff. Bumalik siya sa pagkain. Nagtaka siya nang tapos na siya pero wala paring bumalik para sa susi ang mga estudyante. Oras ng ronda. Wala siyang nakitang mga estudyante. Natapos na ang ronda wala pa rin, siguro umalis nalang. Malaki ang building, tatlong palapag din yon. Hindi lang niya naabutan. Marami namang labasan. So balik sa pwesto. Mga alas-nuebe na, habang nakikinig ng radyo, bumaba ang mga isang dosenang estudyante. Nakukuwentuhan, parang kakatapos lang ng normal na klase. Hindi naman siya natakot, nalito lang. tinawag pa niya, ‘Hoy, saan kayo galing? Anong kurso nyo?’ pero walang pumansin sa kanya. Ito yung pinakanakaktakot. Luma ang mga damit ng mga estyudante. Luma as in 1950s na porma, pati ayos ng buhok nila, makaluma. Niradyo niya ang isa pang guard sa Union Building, tsak na dadaan ang mga estudyante. ‘Wala naman ah,’ sagot ng isang guard. ‘eh kanina, papunta dito na mga estudyante, may nakita ka ba?’ Ulit, wala daw. Nanigas ang guard sa upuan siya. Tulala siya ng ilang minuto. Hanggang may bumababa ulit na estudyante, yung boses na narinig niya kanina. Mag-isa lang ito. Babae. Sabi nito, ‘Salamat manong ha…’ Ngumiti pa ito sa kanya. Hindi na siya muling naka ronda sa gabing iyon.”

“Salamat tol ha,” banat ni Arthur, “siguradong hindi na ako magpapagabi sa AS.” Tawanan pero may halong nerbiyos ulit.

“Ikaw Art?” tanong ni Bert, “may alam ka ba?”

“Pasensya na tol. Wala eh. Isa pa, marami akong iniisip ngayon eh.”

“Pwede bang ako nalang?” tnaong ni Alan.

“Siempre naman.”

“Sige. Ito mas makakrelate tayo. Dito kasi sa dorm. Kwento lang ng upperclass ko. Basta kita nyo yung fire exit dyan sa labas? May pintuan tayo dito sa baba. May hagdan yung girls. Noon, wala pang mga kandado ang mga yan—”

“Fire exit pa talaga sila, pwedeng labasan.” sabi ni Edmund.

“Oo, pinasira na ang mga yan kasi ginagamit ng pasaway na dormers. Yung mga lampas curfew, yung hindi nga dormer. Alam nyo na. Noong pumasok tong upperclass ko sa dorm, naka kandado na ang fire exit. Isang gabi, matutulog na siya nag may narinig syang kumakalas sa mga bakal sa labas. Pinagtaka pa niya, parang sya lang ang nakakarinig. Lumabas siya at nahagilapan sandali ang anyo ng isang taong naka-puti na bumaba sa hagdan tsaka tumakbo. Hindi yung white lady na porma ha. Puting t-shirt lang. Siempre di niya masyadong pinansin. Mga after two weeks pabalik siya sa kwarto at may nakita naman siya. Nakaputi pa rin pero ngayon paakyat naman. Nagtaka siya kasi wala pang curfew noon, bale pwede naman siyang dumaan sa harap. Nagkataon din na mag-isa lang siya sa hallway sa mga oras na yon. Kaya walang ibang witness, ika nga. Ikinuwento na niya sa mga room mates niya, pati sa ibang kakilala na babae sa taas. Wala daw ibang nakapansin. Sinumbong sa staff ng dorm, tinignan ang fire exit, nakakandado pa rin. Matagal bago siya may nakita ulit dumaan sa fire exit. Dito natakot na siya, kasi hapon nang muling may dumaan sa fire exit. Maliwanag ha, medya nagdududa na siya sa mga nakikita niya. Ulit, siya lang ang nakakita. Pero ang pinakagrabe sa lahat ay noong isang gabi may kumakalas ulit. Maingay na maingay. Parang nag-eeskandalo. Hindi na yung pasimpleng dadaan, yung bang gustong sirain ang pinto ng fire exit. Ulit sya lang ang nakakarinig. Tulog na mga roommates niya. Nang hindi na niya matiis. Bumangon siya at sa pagbukas ng pinto ang babaeng nakaputi na nakatayo sa labas.”

“Walanghiya!” Hiyawan.

“Saan daw bang room niya noon?”

“Dito mismo sa room natin.”

Katahimikan. Naging mas malakas ang hiyawan ng may kumatok at biglang bumukas ang pinto. Isang babaeng nakaputi. Nagulat din ito sa reaksyon nila. “Hoy!” sigaw ni Grace, “Anong nangyayari sa inyo?!” Nagsitawanan na sila nang mas malinaw na nakita ang mukha ni Grace.

“Wala,” sabi ni Bert, “kwentuhan lang. Ghost stories eh.”

“Mga bwisit kayo, nagulat ako. Nasaan na ba si Hans?”

“Sa lobby yata. Bakit ba?”

“Wala, bibili na raw siya ng ticket para sa fun run eh. Akala ko dito siya. Dyan na kayo.” Lumabas si Grace at hinahabol pa rin nila ang kanilang hininga. Malapit ng maubos ang kandila. Maya-maya pa bumalik na rin ang ilaw. Narinig pa nila ang hiyawan galing sa lobby. Walang may nakapansin na madalas babae ang multo sa kwentong kababalaghan.

DAHAN-DAHAN na bumalik sa dati ang kulay sa loob ng kwarto. Halos walang natira sa kandila. Nagsiandar na ulit ang mga laptop at bumalik sa pagtrabaho ng paper tungkol sa simbahan. Magsisimula na sanang magbasa ulit si Arthur nang nagtext ang nanay niya. Natatanong kung natangap na niya ang pera. Nawala naman ang signal. Lumabas nalang siya. Dala ang ballpen, notebook at readings pumunta siya sa study area ng boys wing.

Ang study area nila ay hindi masyadong espesyal. Isang bakanteng espasyo na may mahaba at malaking mesa. Maraming upuan at may blackboard pa. Mainam ito sa mga group works, meetings, kung kailangan mo ng mas malaking working space, o kung talagang magulo ang kwarto niyo. Walang tao sa study area at pumwesto si Arthur sa harap ng bintana para magka-signal. Natype na niya ang reply saka niya lang nalaman na wala na pala syang load. Nag-isip muna si Arthur. Hindi naman siguro mag-aalala si nanay. May tunog ng mga hakbang sa hallway at tumigil ito sa likuran ni Arthur. “Art? Ginagawa mo dito?” tanong ni Hans,

“Wala, naghahanap lang ng signal. Tsaka magsusulat na sana.”

“Ah, teka lang ha. Banyo lang ako.” Pumunta si Hans sa banyo at shower room. Bumalik din ito agad. Umupo ito sa tabi ni Arthur, abala din sa cellphone. “Sino tinext mo tol?” tanong ni Hans. “Nobya mo sa Leyte?”

“Hindi. Si nanay. Nakalimutna ko wala na pala akong load.”

“Ha? Importante ba? Heto, unli ako.” Sabay presinta ng cellphone. Tinignan ni Arthur, nadadalawang isip. “Okay lang tol,” tangi niya.

“Sige na. Baka mag-aalala si nanay mo.”

“Sige. Isang text lang naman eh.” Kinuha ni Arthur ang cellphone at nagtype.

“Hindi kayo lumabas? Ano ginawa nyo?”

“Nagpalitan ng ghost stories ang mga loko.”

“Ah oo nga pala. Pinagtripan nyo daw si Grace?”

“Wala ah. Gulat lang kami. Saya namin kanina.”

“Sayang. May tinitext kasi ako eh.”

“Okay lang.” binalik ni Arthur ang cellphone.

“Salamat nga pala kanina tol ha.”

“Wala yon.”

“Sya nga pala. Musta na paper mo?”

“Heto may notes na. Pero hindi ko pa alam eh.”

“Ako nga rin. Hindi ko kasi maintindihan. Basta nagagandahan naman ako sa simbahan. Yun lang.”

“Oo nga eh. Ako medyo may ideas na ako.”

“Kwento mo naman.”

Tinignan lang siya ni Arthur.

“Promise, di ko kokopyahin. Para magka-ideas din ako.”

“Eh parang ganun na rin yun eh.”

“Sige na.”

“Basta ang simbahan, art sya kasi expression sya ng partikular na tao, yung architect, ng partikular na tradition at panahon, baroque. Pero espesyal ang simbahan kasi ginagamit siya, may pakinabang. Hindi lang pang-display. Pagkalipas ng panahon nagiging parte na sya ng buhay ng tao; mga pamilya, magkaibigan, tulad mo magkasintahan, ng kumunidad. Pati nga ng mga rebolusyonario. Kinukunekta nito ang mga tao sa isa’t isa, sa mga nauna sa kanila, at sa mga susunod pa. Sa tingin ko ito ang tunay na batayan ng sining.”

“Teka, kung ganyan ibig sabihin pati ang dorm na to ay simbahan? Ang classrooms, ang palengke, ang mall? Kung lahat espesyal, walang espesyal. Kinukunekta nga ang mga tao pero anong klaseng koneksyon? Paano kung Muslim ako? O katutubo? Ang sining ay hindi lang para ipakita ang kagandahan ng mundo o ng malikhaing kapasidad ng tao, kundi pati ang mga kontradiksyon nito, mga antogonismo, tunggalian.”

Pareho silang napatigil at nag-isip. Nakaharap sa bintana. Hindi na natiis ni Hans.

“Sa wakas,” sabi ni Hans “may isusulat din ako.”

“Ayusin mo ha. Baka sabihin nag kopyahan tayo.”

“Oo. Ako bahala.”

“Tsaka nga pala Hans, ilan na yung utang ko sayo?”

“100 yata.”

“Sige. Pwede bang 50 pesos lang muna?”

Nahalata ni Hans ang bigat sa boses ni Arthur. “Okay lang tol. Hindi ko pa naman kailangan. Budget mo nalang muna allowance mo.”

“Salamat ha. May babayaran pa sa dorm. Siguro hindi nalang ako kukuha ng t-shirt.”

“O, bakit naman?”

“Gastos nga.”

“Paano yan? Dapat may picture tayong naka-dorm shirt.”

“Okay lang. Ako nalang kukuha ng litrato.”

Kinabukasan binayaran ni Hans ang para sa dorm t-shirt ni Arthur ng hindi nito alam. Sa katapusan ng sem, nagpapicture silang nakasamang suot ang dorm shirt. Bago sila naghiwalay, nagreply ang nanay ni Arthur. “Pasensya ka na anak. Ingat lang dyan parati. Mag-aral ng mabuti. Wag kalimutan magdasal bago matulog.” Huminga ng malalim si Arthur. Sinimulan na niyang isulat ang mga refleksyon niya sa simbahan.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s