Dagli 005


Pilosopo Tasyo version 2.0. Nalalakad syang may makasalubong na bata. May hawak na ibon at itinago sa likod nito. Tinanong sya kung buhay o patay ito. Kung sasabihin nyang buhay, pipisilin ito ng bata hanggang mamatay. Kung sasabihin nyang patay, pakakawalan ito ng bata. Wala syang lusot. Kaya sinabi nyang, nasa iyong kamay ang sagot. Unang alternatibong nangyari: hinampas ni Tasyo gamit ng baston ang bata sa mukha at lumipad ang ilang ngipin at dugo nito. Sabay sigaw, putangina ina mo, wag mong aksayahin oras ko, gago. Nakawala ang ibon. Ikalawang alternatibong nangyari: dumating ang mga batang sinuhulan ni Tasyo at pinagtulungan ang batang wais. Nakawala ang ibon. Ikatlong alternatibong nangyari: dumating ang galit na nanay ng bata, hinahanap ang inutos na bilhing suka sa tiangge. Uuwi ang bata at makakawala ang ibon. Ikaapat na alternatibong nangyari: hindi pinansin ni Tasyo ang bata. Ikalimang alternatibong nangyari:inisip ni Tasyo ang walang katapusan posilbleng mangyari at sinabi sa bata. Hindi lang sa kamay mo nakasalalay ang sagot.

Dagli 004


Nanood ako kanina ng palabas pagkatapos ng kantahan tuwing Linggo ng hapon. Bukas pa ako babalik sa Miag-ao. Panandalian akong sumuko sa kababawan ng Facebook. Mga bagong artista naman. Mga teen-agers at ang kanilang mga problema sa pag-ibig. Puro baguhan. Ginawa ang show para sa mga baguhan na to. Puro magaganda at gwapo. Maputi, matangos ang ilong, matatangkad, payat. Halatang may halong dugo ng dayuhan. May Chinita, may Amerikana, may isa pang French kung ang pangalan nya ang pagbabasihan. May ilang hindi talaga marunong umarte. May ilang medyo okay na rin. Parang mga batang umuwing pa-ekis ang paglakad pero pilit na pinapaliwanag sa mga magulang na hindi sila lasing. Dyosko ano ba tong nangyayari. Nakikita ang mga imahen ng mga kabataan na to hindi dahil sa kakayahan kundi dahil sa, yun nga imahen. Hindi maganda magsalita, baluktot. Umuwi sila sa Pilipinas para mag-artista. Okay lang sana kung model pero kung artista? Bawat bagay na nakikta ko mali pero hindi ko pinatay ang TV. Kahit alam kong hindi sila magbabago. Alam ko kung ano ang magiging takbo ng kwento. Hindi nga marunong mag-Filipino na diretso, ipaliliwanag pa ang nararamdam?

Dagli 002


Sasakay na sana ako ng traysikel kanina pabalik sa dorm nang kinausap ako ng isang lalaki. Namumukhaan ko sya pero nakalimutan ko ang pangalan. Si Manong Cesar pala. Nakikipagkwentuhan sya sa ibang drayber ng traysikel. Nakilala ko si Mang Cesar mga dalawang taon na rin ang nakalipas. Malaki ang tinulong nya sa amin noong sa baranggay kami nila inaassign para sa CWTS. Nakitulog pa kami sa baranggay hall nila. Pinagtripan pa mga kaklase kong sosyalan at balisa. Mga kwentong aswang daw. Mag-ingat daw kami. Dinidiskitahan ang mga dayo. Alam naman naming pinagtitripan lang kami pero takot na takot ang dalawa sa kagrupo ko. Kasama si Mang Cesar si Kagawad Lando at ang asawa nitong buntis. Hindi pa gaanong malaki. Kinamusta ko ang mga nakilala namin doon. Mga bata, mga magsasaka. Ayos naman daw ang buhay. Ganon pa rin. Kinamusta ko rin si Kagawad Lando at ang asawa nito. Patay na raw si Pilar. Hindi kinaya ang panganganak. Lalong bumabaw ang takot ng ilan sa amin noong gabing ‘yon. Humingi ako ng pasensya at nagpaalam.

Dagli 001


Naging interesante lang ang pananatili ko sa Miag-ao noon makilala ko si Emily. Taga-Miag-ao at Psychology ang kinukuha. May ilang buwan din kaming nagkasama sa cheering. Gabi-gabing practice hanggang alas-dies. Akala ko hindi ako makakaahon sa gawain sa college. Langhiya ang dami ko pa lang bakanteng oras. Isang hapon, napadpad ako sa Brgy. H. Ang baranggay pagkatapos ng tulay. Pauwi na sana ako. Mga alas kwatro. Naglalakad ako papuntang highway para mag-abang ng traysikel pabalik sa dorm. Nakasalubong ko si Emily na nakapambahay. Litong-lito. Hindi nakapaniwala sa daan ako. Tinanong ako anong ginagawa ko doon. Sabi ko may pinuntahan na kamag-anak. Ganon ba, sabi nya. Aalis na ako nang niyaya nya akong pumunta sa tulay. Oo, sa tulay. Sabi ko bakit. Wala. Nakapunta ka na ba doon? Hindi pa. Maliit lang ang tulay. Dalawang lanes at may daanan ang mga tao sa gilid. Masikip. Kinakabahan nga ako minsan kasi sabay-sabay dumadaan ang mga jeepney, bus, truck, at traysikel dito. May bakal na pondasyon ang tulay. Sa kaliwa nito, makikita ang mga bundok sa isang magandang eksena. Nakakabalisa tuwing sa jeepney ako, dadaan dito, at ilang segundo lang tapos na ang tanawin na to. Sa susunod naman na byahe. Nakakamangha pero hindi naman yung high na high. Maya’t maya may dumadaan at siempre nakaharang kami sa daanan ng mga tao. Sabi ko ano ginagawa natin dito. Wala, sabi nya. Masdan mo ang ilog. Tumingin ako sa ilalim at medyo natutuyo ito. Maraming bato. Sa sobrang tuyo ng ilog, may mga matataas na damong tumutubo sa gilid nito. Sabi ko ano ngayon. Wala. Sumagi na ba sa isip mong tumalon sa mga tulad nito. Lintik. Medyo kinakabahan ako. Bakit? Wala lang, sabi nya. Ano kaya pakiramdam ng hangin ilang sandali bago ka mamatay. Ewan. Kung gusto mo, payo ko, mag zipline ka o bungee jumping. Thrill lang pala hanap mo. Gago iba yan. Sinasadya mo yan eh. Ginastosan mo pa. Gusto ko yung hangin na namararamdaman ng taong sumuko na sa buhay. Tinignan ko lang sya. Paano kaya, tuloy nya, habang nahuhulog ka, biglang nagbago ang isip mo. Ewan sabi ko. Walang kwenta, sabi ko, bakit mo ba ako dinala dito. Sumama ka naman sabi nya.

Noypi Noir


KUNG maglandian ang magnobyo sa harap ko parang nasa loob sila ng sinehan. Malamig, madilim, komportable, at sa mga dambuhalang larawan lang nakatingin ang lahat. Kabaliktaran ng sinehan ang jeepney. Masikip, mainit, at gusto mo na lang matapos ang byahe mo. Ako si Felipe Marlowe at dalawampung taon na akong hindi nakababalik sa Miag-ao. Limang taon nang huli akong bumalik sa Iloilo. Ito ang problema sa mga balikbayan, kahit sa Maynila lang naman ako, isang oras na eroplano, ang mga lugar ay parehong pamilyar at banyaga. Habang tumitingin ako sa bintana ng lumilipad na jeepney paraang nanood ako ng pelikula. Pero hindi tulad ng karaniwang panonood ng sine, may kinalaman ako sa kwento at ang kwento ay may kinalaman din sa akin.

[Mrs. Feliza Pascual, 48, dorm manager ng biktima]

Kamusta naman si Marion bilang dormer?
Pascual: Okay naman. Mabait. Sumusunod naman sa mga patakaran. Hindi pa siya nabigyan ng GR. Wala naman akong naririnig na reklamo tungkol sa kanya.

Malapit ba siya sa mga ka dorm niya? Sumasali sa mga activities?
Pascual: Makikita mo naman siya parati. Pero hindi siya madalas sa lobby. Tapos iilan lang ang mga lalapit na kaibigan. Pero alam mo, galanteng bata yan.

Paano mo nasabi?
Pascual: Noong nag-dorm sportfest kami. Sa closing, may program lang kami pero walang handaan. Hindi naman napag-usapan. Nagulat ako nagpresinta siya sagutin ang hapunan ng lahat. Simpleng salo lang naman. Nagkataon pa lang birthday niya.

Maliban doon, may napansin ba kayong kakaiba sa kanya?
Pascual: Ito madalas tong mangyari. Parati siyang wala dito. Hindi siya natutulog dito. Wala naman problema kasi nagfa-file naman ng permit. Sabi daw kasama ang nobyo. Hindi naman ko naman pinag-isipan masyado kasi hindi si Marion ang tipo ng babae na madaling mapahamak. Alam mo na.

NASA Iloilo ako dahil sa anak ko. Hikain at maya’t mayang nasa hospital. Hindi kami kinasal ng nanay niya pero sinusustetuhan ko siya. Mga tatlong taon din kaming nagsama, at isang hikaing batang babae ang naging bunga. Bago sa kanya may kinasama din ako ng limang taon, buti walang bunga. Hindi madrama ang isang ‘yon. May pinupormahan na naman ako ngayon, hindi naman isyu ang anak. Ang lalaki naman, binata habang buhay.

Pumunta ako sa boss ko isang hapon para humingi ng advance. “Wag na,” sabi nito, sabay hithit sa tabaco nakaipit sa mga matatabang daliri, “May kaso ako para sayo. Sa Iloilo pa. maresolba mo lang to, malaking maitutulong nito sa anak mo.” Sampung taon na akong pulis, dalawang taon bilang inspector, halos tatlong taon na ring freelance ika nga. Ilang beses din ako nagpalipat-lipat ng presinto sa Maynila. Hindi naman problema kasi wala naman pamilya, walang pirmanenteng tirahan, walang problema. Ngayon lang ako napadpad sa Iloilo dahil sa trabaho. Wala namang espesiyal sa mga kaso na hinahawakan o tinutulungan kong ma resolba; rape, ninakawan, patayan, ni-rape, ninakawan at pinatay.

Dalawang araw na ang nakalipas nang pinatay ang isang estudyanteng babae habang papauwi sa dorm, sa loob ng kampus. 17 lang ang dalaga at unang beses na may nangyari ganito. Wala sanang problema kung taga-Miag-ao lang ang biktima. Pero ang unibersidad na to ay binubuo ng mga dayo. Isa lang ito sa maraming kampus ng unibersidad sa buong bansa. Hindi ko pa inabutan to. Iba mag-isip ang mga kabataang dayong ‘to. Kaya siguro ako ang pinadala nila. Alanganing taga-rito, alanganing dayo. Mapapabilis-bilis man lang ang kaso.

[Kristopher Larios, 19, upperclass ng biktima]
Ano pagkakilala mo kay Marion?
Larios: Ayos naman. Marunog makisama.

Bakit kanga ulit dito? Kahit pang freshman lang ang dorm na to?
Larios: Parang peer councilor ako. Mag ate at kuya kami dito. Kung may problema sila, pwede kang lapitan

Kamusta naman relasyon ni Marion sa mga ka batch niya?
Larios: Konti lang kaibigan nyang malapit. Nagulat nga kami noong sumali siya sa isang partido eh

Yung nag-organize ng candle lighting?
Larios: Oo. Doon siya yata huling nakita kasama si Joel.

Ikaw wala ka bang partido?
Larios: Ah, bawal kaming mga peer councilors. Bawal ang partido, bawal ang frat o soro

Bakit?
Larios: Siempre baka gamitin namin ang posisyon para ma-recruit sila. Gusto kasi ni Maam, dapat maranasan nila walang org na demanding para sila mismo ang makapag set ng priorities nila kalaunan.

[Daisy de los Santos, 2, anak ng imbestigador]
Hello?
De los Santos: Low?

Kamusta ka na?
De los Santos: Low?

Pasensya ka na ha. Trabaho si Papa eh.
De los Santos: …

Dalhan kita ng pasalubong.
De los Santos: Papa.

Oo si Papa mo to.
De los Santos: Papa.

Sige, babye.
De los Santos: Papa.

BUMABA ako sa Union Building ng unibersidad. Pilit kong inalala kung ano ang mukha ng lugar na to bago pinatayo ang eskwelahan. Wala akong maalala. Sinalubong ako ng isang estudyante. Payat na lalaki, naka-maong at itim na t-shirt. Karamihan sa mga tao sa paligid ay naka-itim din. Sinamahan niya ako papunta sa opisina ng student affairs. Masikip ang opisina ng head guidance councilor, si Mrs. Elsa Severino, matabang babae, chinita, parang nanay kung magsalita. Kasama na sa trabaho. Pinakilala niya ako sa lalaking na naka-uniporme ng university police, si Mang Jack Monteverde, may bakante pang upuan para sa akin. Mas gusto kong nakatayo. Lumabas sa kwarto ang estudyanteng naghatid sakin.

“Kailan ka dumating inspector Marlowa?”

“Kaninang umaga lang.”

“Kamusta naman ang byahe mo?”

“Ayos lang. Pagkatapos kong magtanghalian sa syudad, dumeretso na ako dito.”

“Salamat. Nabasa mo yung report na i-email sayo?”

“Oo, pero pag-aaralan ko pa siguro ng mas mabuti.”

“Nakatulong ba yung interviews?” tanong ni Mang Jack.

“Oo, siempre. Pero gusto ko pa sanang magtanong-tanong pa.”

Pumasok ulit ang estudyante kanina. Nag-usap ang mga mata nila ng guidance councilor. “Tsaka nga pala,” sabi nito. “Gusto ni Raymond na mag-volunteer bilang assistant mo. Student assistant siya namin dito.”

“Wala kayong sinabi tungkol sa isang assistant. Makakadistorbo lang ang imbestigasyon sa pag-aaral niya.” Hindi ko man lang tinignan ang binata.

“Si Marion ay malapit kong kaibigan. Kaya rin gusto kong personal na tumulong.” Tumahimik ang buong kwarto. Mararamdaman mo pa ang bigat ng hangin. Mukhang desidido naman ang bata. Nalito ako nang bumigay ako at pumayag. Nagbago ang itsura nito. Parang bata na binilihan ng bagong laruan. Hindi ko gusto ang angas ng batang ito.

[Anna Bernal, 16, roommate ng biktima]
Ano si Marion bilang roommate?
Bernal: Mabait. Malinis. Wala kang problema

Nagkukwento ba siya ng mga problema?
Bernal: Minsan pero madalas tungkol sa klase. Mga hindi niya maintindihan, o may ayaw na schedule, tanghali, alas-siete ganun.

Nag birthday daw si Marion sito sa dorm. Galante din ba sya sa inyo?
Bernal: Minsan dinadalhan kami ng pasalubong pagkain galing sa syudad. Kung kailan nga lang may dala. Parati ring nagyaya kung kumakain.

Itong nobyo na si Joel. Gaano niyo siya ka kilala?
Bernal: Hindi masyado. Gulat nga kami eh.

Hindi ba siya nagkukwento? Tuwing nag-aaway, mga ganun?
Bernal: Wala eh. Nahihiya rin kami magtanong.

Hindi ba pinagsasamantalahan ni Joel si Marion? Sa usapin ng pera, halimbawa?
Bernal: Hindi naman. Kung tutuusin nga yan pa ang pinag-awayan nila minsan. Parati kasing binibilhan ng regalo ni Marion. Lalo noong binilhan nya ng sapatos. Nalaman ng lahat. Medyo masama yung pagkakwento.

MARAMI akong malalayong kamag-anak pero hindi pa nila alam na nasa Miag-ao ako. Mas mabuti nga yon. Hindi na nila kailangan magpanggap na interesado sila sa akin. Nangako ang unibersidad ng matitirahan sa takbo ng imbestigasyon. Matutulog ako sa guest room ng isang dorm. Ito rin and dorm ni Raymond at dati ni Marion. Nagpresinta pa si Raymond na dalhin ang gymbag ko para ilagay sa traysikel. Habang papunta sa dorm area, nakita ko ang general na anyo ng kampus. Walang mga bakod, malalayo ang mga building, konteng mga ilaw, paraiso to sa mga kriminal.

Pagdating sa dorm, nakaharap ko ang dorm manager, si Mrs. Pascual, isang namang nanay ng mga estudyante. Halatang maraming iniisip at kulang sa tulog. Siya ang tumatayong nanay sa lampas isang daang kabataan na umuupa sa dorm. Namatay ang isa, natataranta ang iba, kasama na ang kanilang mga tunay na magulang. Tapos papasok pa ako.

“Ma’am, kaya ko na sarili ko. Gusto ko po kayong makausap mam’ya.”

Pumasok din sa guest room si Raymond. Habang hinuhubad ko ang mga sapatos ko pinapaliwanag niya ang ilan sa mga patakaran sa dorm. Kung saan ang kwarto niya, anong oras ang curfew, kung sino-sino ang ibang staff at student assistants. Nakaupo siya sa bakanteng kama ng guest room. Di ko na natiis, “Raymond, anong trip mo?”

“Po?”

“Bakit nandito ka?”

“Assistant niyo po ako.”

“Bakit nga sabi?”

“Pinaliwanag naman kanina…”

“Oo. Pero bakit mo ginagawa ang ginagawa mo?” napatigil siya. Seryoso ako, at seryosong bagay tong hinahawakan ko.

“Kasi po,” simula niya, mas kalmado, “matagal ko na pong gusto masangkot sa ganito.”

“Masangkot sa ganito?”

“Ang ibig ko pong sabihin, sa isang imbestigasyon.”

“Bakit?”

“Gusto ko eh.”

“Ano ba kinukuha mo?”

“Literature po.”

“Eh bakit hindi ka kumuha ng criminology?”

“Mahilig po akong magbasa eh.”

Hindi ko na napigilan ang pagtawa ko.

“Seryoso po, mahilig po kasi ako samga crime stories at detective fiction. Yung suspense. Hindi mo alam kung sino talaga yung pumatay hangang sa huli. Pati na rin ng pelikula.”

Tumigil muna kao sa paglalabas ng mga gamit galing sa bag. “Alam mo naman totoong namatay ang kaibigan mo di ba?” Nilabas ko ang case ng baril ko at pinakita sa kanta. “At totoo rin ang baril ko.” Malagkit ang tingin niya sa 9mm, manghang-mangha. “Sana pag-isipan mo yan ng mabuti para makatulong ka”

“Opo. Pasensya na po.”

“Ayos lang. Pahinga muna ako. Bumalik ka dito pagkalipas ng isang oras. Magsisimula na tayo.”

“Sige po. Pangako hindi magiging sagabal. Dapat alisto parati sa mundong walang moralidad.”

“Ano sabi mo?”

“Mundong amoral po. Wala ng tama o mali. Pinupursige lang ng mga tao ang kanilang mga pansariling interest. Mundong noir!”

Patay kang bata ka.

[Manuel Hernando, 52, ama ng biktima]
Hello po sir?

Hernando: Kamusta na?
Nandito na po ako sa Miag-ao.

Hernando: Mabuti. Kailan ka matatapos?
Biernes ng gabi. Balik na ako Maynila kinaumagahan.

Hernando: Ipapasundo kita.
Huwag na po.

Hernando: Ako na ang bahala.
Salamat po.

Hernando: Nakausap mo na ba si Joel?
Hindi pa.

Hernando: Hindi siya. Mabuting bata yan. Hanapin mo ang totoong pumatay.
Opo. Meron po ditong Raymond. Makulit. Malapit daw sila ni Marion.

Hernando: Hindi ko maalala.
Ganun po ba.

Hernando: Basta bilisan mo.
Opo. Ako po ang bahala.

Hernando: Sige.

ALAS kwatro dapat babalik si Raymond sa guest room. Quarter to four palang papunta na akong sementeryo. Hindi rin ako nagtagal doon. Saka ako nag-ikot-ikot sa banwa. Marami ang mga bagong gusali at mga establishamentong tsak na malulugi noon. Mga studio, bangko, internet shops at mga restaurant. Parang syudad din kahit papano ang dating ng banwa. Pero iba pa rin. Matagal humabol ang mga gawi ng mga tao. Nagmerienda ako sa isang 24/7 na tinapayan sa tabi ng munisipyo. Isipin mo yun, 24/7. Marami ang bumibili, pero karamihan sa mga hindi nag-take out ay mga kabataan. Yung mga medyo matanda, inuuwi pa rin ang tinapay. Nasa gilid ng highway papuntang Antique ang tinapayan. Maraming traysikel pero konti lang ang dumadaan na mga sasakyan. Kadalasan mga lumilipad na jeepney, L300, truck o bus na parang nauubusan ng lupa. Minsan mas nakakamatay ang ganitong klaseng kalye kesa sa mga tulad ng EDSA.

Nakatingin lang ako sa aspaltong kalsada. Habang ngumunguya, hindi ko rin naman tinatadaan ang mga mukha ng mga tao o kulay ng mga sasakyan. Blangko. May babaeng tumigil sa harap ko. Mahabang buhok, naka-berdeng uniporme, may bag, pero may bitbit pang malalaking libro at record book. Tulala din siya. Blangko. Patay kang bata ka.

“Ikaw pa talaga yan Felipe?” tanong niya, mahinhin na boses. Isa sa mga maraming boses na matagal ko nang tinangap na hindi ko na maririnig pa. Kapitbahay at kababata ko si Lourdes. Ni hindi ko nga alam na malapit lang bahay niya sa amin kung hindi ako nag-grade one. Pagkatapos ng klase, nilapitan ako ng tiyahin niya. Sasama na raw ako sa kanila pauwi kasi wala akong sundo. Siempre kinabahan ako. Pero siempre din, kilala ko ang tatay at hindi ito ang unang beses na walang sumundo sa akin. Sabi ko sa sarili, bahala na kung kidnapper to. Dalawa naman kami ang kukunin. Marami ang nagulat nang mas pinili ng tatay ko ang magpatayo ng clinic sa Miag-ao kesa sa syudad mag practice. Wala naman sanang problema pero bagong labas lang siya sa med school noon. Ang bata-bata pa. Ang tatay naman ni Lourdes US Navy, ang nanay teacher sa high school. At malamang sumunod si Lourdes sa mga yapak nito. High profile na kami noon, kaya mas madalas ipaalala samin ang wag-kumausap-sa-di-mo-kilala routine. Ngumiti ako. Yung hindi pilit. At niyaya siyang magmerienda.

“Kamusta ka na?”

“Mabuti naman. Ano ginagawavmo dito? Nag-internet lang ako dyan sandali.” Sabay turo sa kalapit na cafe.

“May trabaho lang. Doon pa nga ako sa dorm ngayon eh. Imbestigasyon tungkol sa estudyanteng namatay.” Nagbago agad ang mukha niya. Nalungkot, parang siya ang namatayan.

“Ah, oo. Nakakahinayang nga eh. Doon din ako actually papunta sa staff house. Teacher kasi yung nobyo ko. Naging estudyante pa nga yata niya ang bata.” Matagal-tagal din ako hindi nakaramdam ng kirot sa dibdib. Akala ko namanhid na ako ng trabaho. Hindi pa pala lubusan.

“Ganun ba. Sa dorm ako eh. Sa guest room ako. Sa Balay Napulak. Alam mo yun?”

“Yata, hindi ako ganong natandaan eh. Magkakamukha pa naman ang mga dorms.”

“Basta doon. Mga ilang araw din siguro ako dito. Kailnagan matapos to agad.”

“Oo nga. Gusto mo magkasama tayo mag-dinner mamya? Doon sa unit ni Victor. Marami namang karenderya doon, bili lang tayo ng ulam.”

Wala naman akong plano kaya pumayag ako. Hiningi ko nalang ang number niya. Mga alas-sais daw sana doon na ako. Hindi siya pwedeng gabihin. May pasok pa bukas. At baka wala nang masasakyan. Sabi ko susunod ako agad may pupuntahan lang ako. Walang problema, sabi niya, text mo lang ako. Sineyasan niya ang isang drayber ng traysikel na kulang nalang ng isang pasahero. Saka tumawid sa kalye kanina ko ang pinagmamasdan.

[Gretchen de los Santos, 32, dating kinakasama ng imbestigador]
Hello?

De los Santos: O, saan ka na?
Dito sa Miag-ao.

De los Santos: Sa mga kamag-anak ka ba?
Hindi sa dorm din ako.

De los Santos: Kamusta sitwasyon dyan?
Tahimik. Parang hindi unibersidad.

De los Santos: Hindi pa parating tahimik dyan? Malayo sa syudad.
Hindi ganito ka tahimik.

De los Santos: Kailan balik mo?
Sabado.

De los Santos: Sige.
Kamusta na siya?

De los Santos: Heto. Sumasakit na ulo ko.
Pati ikaw magkakasakit nyan eh.

De los Santos: Wala ako dito bukas. Nakiusap na ako kay Paula na bantayan siya.
Bakit naman?

De los Santos: Baka masisante na ako. Marami na akong absent.
Sige. Gasing ba siya ngayon?

De los Santos: Heto. Teka lang.

BAGO naubos ang ilaw ng hapon, pumunta ako sa dagat.

Kailangan kong kamustahin ang kaibigan kong si Dencio Santos o Den nalang. Ang Felipe ko nga ginawa nyang Feli noong college. Kaklase ko noong hayskul pero naging mas malapit kami noong sabay kami nag-aral sa syudad. Kasama ko pa sa boarding house sa Jalandoni. Habang pababa, kaliwa’t kanan na mga malalaki at magagarang mga bahay. May naka-park pang tigdadalawang sasakyan sa mga garahe. Hindi ko nga nakikita mula dito. Habang lumalakas ang simoy ng dagat, nag-aabang nalang ako ng isang palatandaan sa namakakaturo kung saan siya.

Pagkatapos ng mga malalaking bahay. Makikita mo na ang dagat, at ang mga maliliit na mga bangkang pang-isda. Naglalakad-lakad pa ako hanggang nakarating sa isang basketball court ng baranggay. Isa lang ang ring pero pinagtsatsagaan. Masigla ang laro. Tatluhan. Wala nang pantaas ang mga kalalakihan. Huling-huli ang atensyon ng lahat. Meron ding mga kababaihan ang nga kukwentuhan sa isang tiangge. Maraming mga bata ang naghahabulan, ang ilan naghihintay ng pagkakataon na makalaro din ng basketball. Karaniwan ang mga dalagita pa lang pero may bitbit ng sangol. Mukha pang sakitin, at walang salawal. Sa di kalayuan, nakita ko na hinahanap ko. Isang malaking paskil, welga laban sa konstruction ng isang resort. Kulay pula ang mga letra. Marami ring mga mas maliit na paskil at mga plakard. Parang campsite. Campsite karamihan ng mga taong pirmamenteng nagkakamping. Nakatayo lang ako nakatingin sa squatters. Lumabas din ang isang lalaking nakasalamin, mahaba nag buhok. Tinignan niya ako ng masama, lumapit nang dahan-dahan. Lumabas ang pilyong ngiti. Nagkaharap kami.

“Dito ka ba para bansagan akong komunista?”

Sinakyan ko na. “Basta hindi mo ako unahan at tatawaging pasista.” Hindi na namin napigilan ang pagtawa. Pagkatapos ang isang mahigpit na yakap, pinag-tripan pa ang mukha ko. “Feli ikaw ba to? Ilang taon na?”

“Mga walo?”

“Gago halos sampu na kaya.” Tawanan.

“Ano kailangan mo? Aanib ka ba sa aming kausa?”

“Hindi imbestigasyon sa namatay na estudyante.” Sumeryoso din ang mukha niya. “Napadaan lang ako nang nabalitaan ko to.”

“Oo, si Marion. Mabait na bata yun. Kilala ako nun. Minsan napadaan din yan dito.”

“Ano ginawa niya dito?”

“Edi nag-volunteer. Tumulong dito. Hindi mo ba alam na ang mga estudyante na lang ang dahilan kung bakit hindi pa kami pinapadalhan ng bulldozer dito?”

“Ano bang merong dyan?” tanong ko.

“Pinapaalis ang mga tao. Magpapatayo daw ng resort dito ang isang kompanyang Koreano. Para daw may puntahan naman ang mga turista pagkatapos nila magpa-picture sa simbahan. Ang relocation site, kung saang bundok. Eh paano yan mga mangingisda mga tao dito. Ang mga bata sa banwa nag-aaral. Ano nalang mangyayari sa mga taong ito?”

Hindi ko alam ang isasagot ko.

“Mga ilang araw din ako dito. Kanina lang ako dumating. Pumunta na nga ako sa sementerio kanina eh.”

“Ganun ba? Baka gusto mong tumambay? Inum? Marami nang pwedeng inuman dito.”

“Oo nga eh. Depende. Bukas pa ako magsisimula talaga. Sana matapos ko agad.”

“Biernes ng gabi? Okay yun?”

“Sige subukan ko.”

“May student assistant pa nga ako eh. Tinakasan ko. Si Raymond. Kilala mo?”

“Ah, oo. Si Raymond. Cruz? Malapit yun kay Marion. Ikaw naman gusto lang tumulong ng bata”

“Ang kulet eh. Pakiramdam niya pelikula tong trabaho ko. Ewan ko ba.”

“Pabayaan mo na. Palabasa kasi yun eh. Medyo nag-aapaw ang imahenasyon.” Tawanan. Kinuha ko rin ang number niya at naglakad pabalik sa sakayan ng traysikel. Hahatid niya sana ako kaso may kailangan pang tapusin. Dumaan ako ulit sa mga magagarang bahay at parang hindi man lang pumasok sa kamalayan ko ang kalagayan ng mga pinagtatagol ni Dencio.

[Ruby Guzman, 17, roommate ng biktima]
Gaano mo kakilala si Joel?
Guzman: Siempre kasama ko sa kurso pero hind rin kami malapit. Gulat nga akong nalamang sila ni Marion.

Wala ba tong mga kaaway?
Guzman: Wala naman. Marunong din kasing lumugar eh.

Alam mo bang may nakitang droga sa kwarto niya sa boarding house?
Guzman: Yun nga ang pinaka hindi ko inaasahan. Ilang beses pa namang natutulog doon si Marion.

[Joel Lazaro, 17, nobyo ng biktima]
Kamusta ka na Joel?
Lazaro: Heto.

Nakausap mo ba mga magulang mo?
Lazaro: Binisita lang ako ng kuya ko. Hindi pa alam ni Mama.

Saan ba mama mo?
Lazaro: Sa Italy

Yung tatay mo?
Lazaro: Hiwalay na sila. Wala na kaming balita

Paano kayo nagkakilala ni Marion?
Lazaro: Naiwan ko ang isang notebook ko sa room na sila ang gagamit. Hinintay ko at nagpasalamat. Tapos tinandaan ko siya, bati-bati lang muna. Hanggang nalaman ko na pareho pala mga bakanteng oras namin. Doon na nagsimula.

Anong nangyari ng Lunes ng gabi?
Lazaro: Naghapunan kami sa banwa at bumalik sa boarding house ko. Doon lang muna kami. Sabi nya kailangan nyang umuwi sa dorm. Sabi ko mamya, papasakayin ko lang siya ng traysikel.

May pinagawayan ba kayo?
Lazaro: Wala. Nagbanyo lang ako. Pagbalik ko, umiiyak siya. Kailangan daw niyang umalis. Ayaw magpasama. Hindi ko maintindihan. Pinabayaan ko lang. Minsan ganyan talaga siya.

Pag-usapan natin yung drogang nakita sa kwarto mo.
Lazaro: Ano naman kinalaman nun.

Baka yun ang nakita niya.
Lazaro: Tapos?

Saka lang niya nalaman na gumagamit ka?
Lazaro: Oo. Siguro.

Gaano na katagal?
Lazaro: Nitong college lang

Dito ba sa Miag-ao ang kinukuhan mo?
Lazaro: Hindi.sa syudad. Para lang sa sarili ko

Tapos?
Lazaro: Wala.

Mga anong oras umalis si Marion?
Lazaro: Mga alas-dies.

KUNG kailan ako dumating sa waiting shed sa labas ng staff house saka umandar ang ilaw nito. Sa tabi ng mga dorms ang ilang units ng mga bahay. Iba’t iba ang mga desenyo at kapasidad. Pinatayo din ang mga ito para sa pangangailanan ng mga empleyado at guro ng unibersidad. At siempre sa mas murang halaga. Ang iba, mga empleyadong nag-sasama. Dito na pinalaki ang pamilya. Malaking ginhawa ang dulot ng malapit at murang pabahay sa mga empleyado. Ang nakapagtataka lang, bakit walang nilaan na mga housing units ang mga unibersidad sa syudad para sa mga empleyado nito. Nagpatayo nga ng unibersidad sa Miag-ao pero tila lalo lang ito tinulak sa laylayan.

Lahat nagtataka at nagsipagtinginan sa akin. Mga estudyante, empleyado, kapamilya nila. Ang iba naman marunong magdala. Karamihan, palpak. Nag-aabang muna ako sa mga bumababa ng traysikel baka si Lourdes na. Nagulat nalang ako tinawag niya ako galing sa likuran. Malapit lang ang unit ng nobyo. Mga tatlong unit lang galing sa waiting shed. Magkakamukha nga ang mga bahay pero hindi rin mapagkakaila na nagbago na. Ang mga halaman, bulaklak, palamuti. Sinalubong kami ni Victor sa pintuan, sabik sa bisita. Magkasing tangkad lang sila ni Lourdes, moreno, at matipuno ang pangangatawan. Naka-puting polo pa siya at itim na pantalon pero naka tsinelas nalang. Propesor ng Math at kasama nya sa bahay ang isa pang titser sa kanilang department. Pero wala ngayon kasi may dinaluhan na workshop sa syudad. May estudyante din silang kasama sa bahay, pinaparentahan ang bakanteng kwarto. Mamaya pa raw dadating ang estudyante, nakikitambay muna at sabay na ring naghahapunan sa mga kaklase.

Akala ko bibili kami ng ulam sa karenderya, pero nagtake-out na pala si Victor ng pritong manok at sisig sa banwa nang malaman na may bisita si Lourdes. Konti lang yung salo-salo pero sa tingin ko hindi yon mauubos naming tatlo. “So, Felipe—” simula ni Victor.

“Feli nalang” mabilis ko sagot.

“Kailan ka dumating?”

“Kaninang umaga lang. Nitong hapon lang sa Miag-ao.”

“Kamusta ang kaso? Tsk, tsk, malaking trahedya.”

“Bukas ko pa opisyal na sisimulan. Pero napag-aralan ko na yung reports. Mga dagdag na interviews pa siguro.”

“Ganun ba. Matagal ka na bang pulis?”

“Hindi na ako pulis. Pero mga ilang taon din ako nagserbisyo na pulis. Halos tatlong taon na rin akong parang freelance na imbestigador.”

“Anong mga kaso hinahawakan mo? Mga raid, sindikato ganun?”

“Minsan. Pero madalas kung ano lang lumalapit sakin. Nawawalang kamag-anak, nangangaliwang asawa, mga ganun. Minsan yung mga most wanted na ganyan, tina-track down ko rin.” Alisto silang nakikinig.

“Pasensya ka na. Alam mo namang parehong kaming titser nito si Lourdes. Sa TV o balita lang namin nalalaman ang mga ganyan.”

“Ayos lang.”

“May asawa ka na ba Feli?” tanong ni Lourdes.

“Wala eh. Binata pa rin. Pero may anak akong isa. Babae, magto-two years old na.” Pinakita ko ang litrato sa wallet ko. Aliw na aliw sila. “Pero hindi kami kasal ng nanay. At hindi na rin kami nagsasama.” Makikita ang dismaya sa mukha ni Lourdes. Parang wala lang kay Victor.

“Wala rin kasing kasiguradohan ang trabaho ko eh. Minsan okay, minsan hindi. Ang gastos sa kasal nilaan nalang sa bata. Sakitin pa naman.”

“Anong sakit?”

“Hikain. Alam mo naman ang Maynila. Sabi ko nga dalhin sa probinsya eh. Taga-Batangas ang nanay. Kaso ang trabaho sa syudad eh. So, iniingatan nalang.”

“So kamusta yung imbestigasyon? Ano ba talaga nangyari?” Binigyan ko sila ng pinakamaikli at simpleng buod. Lunes ng gabi umatend ng isang candle lighting activity si Marion sa harap ng College of Arts and Sciences. Natapos ang vigil mga alas siete imedya. Huling nakita kasama ang di umanong nobyo nito si Joel. Pumunta daw sa banwa para maghapunan. Nakapag-text pa si Marion sa room mate nya na gagabihin siya pero sa dorm siya matutulog. Madalas daw kasing sa banwa kasama si Joel, nagpapalipas ng gabi yung dalaga. Hindi na nakauwi si Marion. Mga alas siete ng umaga nakita ang bangkay sa damuhan sa gilid ng highway, malapit lang sa lupa sa entrance. Ang kinamatay, naubusan ng hininga. May mga pasa sa braso so nanlaban ang dalaga. Si Joel ang primary suspect, pero walang proweba. Ang ibang angulo baka napag-tripan, ninakawan.

“Kailangan ko pang mag-interview pa para malaman kung siya nga nakakita sa kanya. Mga naka-away, ganun. Kailangan ko rin gumawa ng report at recommendation kung ano ang dapat gawin. Sa madaling salita kung ano ang puno’t dulo nito.”

“Hindi naman sa minamaliit ko ang skills mo,” sabi ni Lourdes. “Pero bakit sayo binigay tong kaso?”

“Yun nga ring pinagtataka ko. Mabigyan lang ng sapat na oras at kooperasyon, kayang-kaya to ng Miag-ao pulis. Pero yung tatay ni Marion, kilala yung hepe ko dati. Naghahanap ng pinakama—, yung walang waring trabaho, focus lang sa kaso ng dalaga. Ako ang naisip ng boss ko. Ilonggo pa, sa Miag-ao pa lumaki. Kahit sa Maynila ako, pinauwi talaga ako dito.”

“Dyosko. Ang seryoso naman nyan.” sabi ni Victor. “Hayaan nalang natin si Feli gawin ang trabaho niya.”

“Oo nga,” sabi ko. “Kayo? Musta ang trabaho? Paano kayo nagkakilala?”

“Alam mo ba Feli,” nagbago na ang aura ng lugar. “Apat na taon akong nag-aral dito pero kahit kailan, hindi ko to nakita si Lourdes—”

“Baka kasi nag-aaral din ako sa Iloilo.”

“—Grumaduate, nagtrabaho dalawang taon sa syudad—”

“Tsaka naman ako bumalik dito para magturo.”

“Tapos, isang araw hindi ko na natiis, kailangan kong bumalik sa Miag-ao. Nag-apply akong lecturer, tagap naman. Litong-lito mga kaibigan at pamilya ko. Anong gagawin mo doon? Walang may mangyayari sayo doon. Siempre, naniwala ka rin ng konti. Nangamba rin. Sa unang sem ko palang bilang titser, nag-organize ang mga estudyante ko ng mata quiz bee. Inimbitahan ang mga schools sa Miag-ao. Si Lourdes ang isa sa mga titser na sinamahan ang mga estudyante. Talo sila agad pero wala akong paki-alam.” Tawanan. “Dahil sa araw na yon nakita ko sa ang dahilan bakit bumalik ako sa Miag-ao.” Nakangiti si Lourdes pero medyo naiirita. Malamang ilang beses na tong ikwento si Victor. Ngumiti na ako. “Sa Septembre, pista ng Miag-ao, magpapakasal kami.” Kinuha pa ni Victor ang kamay ni Lourdes at pinakita ang engagemet ring. “Pinag-ipunan ko yan. Konti pa naman ang sweldo ko. Pero okay lang. Kasi, pagkatapos namin magpakasal, pupunta kami Korea!”

“Talaga?” sabi ko, “Honeymoon?”

“Hindi! Doon kami magtatrabaho. May batchmate ako doon. May bakanteng daw na pwesto. Pinadala ko naman ang application. Okay daw. Kahit pa raw dalhin ko asawa ko. Sabi ko, teka, maghahanap muna ako ng asawa!”

Naalala ko tuloy nang magtrabaho ako sa Cebu. May isang lugar na aakalain mong Korea. May restaurant, hotel, convenience store, eskwelahan, simbahan, inuman, pang Koreano lahat. Dinadayo ng mga estudyanteng nag-aaral ng English. Kung Filipino ka at mapadpad ka doon, ibig sabihin trabaho habol mo doon. Hay. Mga taga-Miag-ao pumupunta sa Korea, ang mga Koreano pumupunta sa Miag-ao. Patay kang bata ka.

“Tsaka nga pala,” sabi ko, para maiba naman. “Lourdes, binisita ko si Dencio kanina. Hindi pa rin pala napapagod sa pagiging aktibista yon.”

“Ah, oo. Sa Baybay.”

“Yan ba yung pinapaalis na mga squat—illegal settlers?”

“Oo. Kaklase namin ni Lourdes yun noong hayskul.”

“Ganun ba.” Nagbago na ang tono ni Victor. “Sana paayuhan mo yung kaibigan mo na wag nang idamay ang mga bata sa kalokohan niya.”

“Bakit naman?”

“Wala naman silang mapapala sa protesta-protesta yang eh. Pati si Marion yata naenganyo sa kanila. Sayang. Kung gusto nilang makatulong sa bayan, mag-aral sila, at grumaduate sa oras. Dyosko.”

Mabilis na sinalba ni Lourdes ang kwentuhan. Mas komplikado pa pala sa inakala ko ang sitwasyon dito. Matalinong tao naman ni Victor. Ewan ko lang kung may pakinabang siya sa labas ng unibersidad.

[Hilda Reyes, 20, officer sa orgization]
Paano mo nakilala si Marion?
Reyes: Isa sa mga bagong members namin. Hindi na ako sigurado kung sino nag-recuit sa kanya.

Kamusta naman siya?
Reyes: Mabait. Masipag, masinop. Kung may utos ka o assignment kang ibibigay sa kanya, gagawin nya agad.

Wala ba syang kinukwentong problema sa inyo?
Reyes: Wala naman. Pero yung nga eh. Hindi siya makwento. Kung may meeting lang siya dyan. Kakausapin ka rin naman kung lalapitan mo. Pero yun nga. Introvert eh.

Kwento mo yung activity niyo.
Reyes: Candle lighting at konting program tungkol sa human rights violations. Konti lang kami. Hindi lampas sa tatlumpo. Kaya noong natapos, mga alas-siete imedya, nagkayayaan kami na sabay nang maghapunan. Tumangi si Marion at magkasama nalang raw sila si Joel. Yun ang huling beses namin siya nakita. Magkasama silang dalawa.

Mukha bang may pinagtatalunan sila? Tampuhan?
Reyes: Wala naman.

Kapartido niyo ba si Joel?
Reyes: Hindi, kahit sino man pwedeng sumali sa activity

BUMALIK ako sa dorm at dinatnan ang isa candle lighting sabay prayer vigil. Marami ang dumalo, lahat naka-itim. Nakasalubong ko si Raymond sa lobby. Mukhang wala sa sarili pero biglang nabuhayan pagpasok ko. Pinaliwanag kong may binisita lang ako sa banwa. Nakapaghapunan na rin ako. “Alam mo naman na hindi ako bisita dito di ba?” sabi ko saka lang siya tuluyang kumalma. Bukas kami magsisimula ng mga interview, pwede siya tumulong sa pag record at pagtranscribe. Sinabihan ko rin siyang magpahinga. Sinabihan ko rin ang sarili kong kailangan ko rin ito. Pumunta siya sa mga kasama. Tinignan ko ulit ang eksena. Sabi ni Dencio, watak-watak daw ang mga estudyante. Mukhang hindi naman.

BUONG araw kaming magkasama ni Raymond. Talagang nag-absent sa mga klase nya. Maliban sa isa. Mga 3:30 nagpaalam syang babalik sa dorm. May exam daw pagka-alas kwatro. Kakatapos lang namin kausapin si Joel. Dumaan muna ako sa tinapayan ulit para bumili ng makakain. Mukhang masisinan ang kwentuhan ng tatlong lalaki sa isang mesa. Naunang tumingin ang isa sa akin habang nagbabayad ako. Isa-isa din tumingin ang mga kasama nya. Ang plano ko, babalik na rin pero umupo ako sa katabing mesa para masiguradong hindi ako ang pinag-uusapan nila. Sinimulan kong kainin ang binili kong pan de coco. Tumahimik sila. Nakatalikod ako sa kanila pero alam ko na ang mga ekspresyon sa mga mukha nila. Naghintay pa ako. Sabi ng isa, “Paano yan, baka matagalan pa bago dumating ang sunod.” Walang sumagot sa kanya. Katahimikan ulit. Kumuha pa ako ng isa pang pan de coco. Nagyaya na ang isa, “Alis na muna ako.” Tumayo sila. Lumingon pa sa akin ang isa bago umalis. Ang isa, noong nasa malayo na lumingon. Malayo ang tingin ko nang tumigil si Anna sa harap ko, isa sa mga room mate ni Marion. Ngimiti lang siya at pumili ng tinapay. Sinabayan ko na sa pag-alis. Tumawid kami para makasakay ng traysikel pabalik sa dorm. “O, merienda?” tanong ko sa kanya.

“Opo. Kamusta na yung kay…”

“Heto. Dapat ko nang pagdugtungin.”

“Ganun po ba.”

“Di ba ikaw ang nagsabing nagulat ka nang makitang makasama si Joel at Marion?”

“Opo.”

“Ano nakakagulat doon?”

“Eh akala naming lahat sila ni Raymond ang nagkakamabutihan eh.”

“Bakit hindi mo yan sinabi kanina?” Hindi na ako umasa ng sagot.

DUMIRETSO ako sa boy’s wing ng dorm. Buti hindi ko nakalimutan ang room number ni Raymond. Nasa gitna ang kabinet ng apat na tao sa loob. Walang tao sa oras na yon. Iniisa-isa ko ang mga gamit nila sa kanilang mga kama at study table. Humanap ako ng palatandaan na kay Raymond ang pwestong yon. Inuukay ko ang photocopy sa isang mesa nang may pumasok. “Sino ka? Ano ginagawa mo dyan?” May takot sa mata ng binita. Pinahiran ko muna ang pawis sa noo ko. “Ah, wala. Hinahanap ko ang mga gamit ni Raymond.” Napuna na nya na ako ang imbestigador. Tinuro nya ang sa kabilang kama. Maraming libro sa mesa ni Raymond. At may black and white poster ni Humphrey Bogart sa pinto ng kabinet nya. Nagkataong hindi nakakandado. Nakatingin lang ang binata sa akin. “Basta may hinahanap lang ako. Wag kang mag-alaala.” Hinalukay ko ang mga damit nya, hindi sigurado sa hinahanap ko. Sa ilalim ng mga maruruming damit nya may isang bloke nakabalot sa duck tape. Nakilala ko agad. Mga isang kilo din ito. Ito malamang ang dahilan kung bakit umalis si Marion sa boardinghouse ni Joel. Tsaka nya nakasalubong si Raymond. Nakatayo lang ang binata sa gilid ko. Hindi nya nakikita ang ginagawa ko dahil sa pinto ng kabinet. Mukha ni Bogart lang nakatingin sa kanya. Nilabas ko ang 9mm ko, pinunasan at tinago sa mga damit. Bahala na. Basta may dahilan para maaresto siya. Sunod na ang kumpisal. Pasimple kong nilagay sa bulsa sa likod ko ang bloke. Nagkasya naman. “Okay na,” sabi ko, “Saan nga ulit ang banyo nyo dito?” Tinuro naman nya.

PAGBALIK ni Raymond sa dorm, nakita nya akong nakaupo sa labas. Kinamusta nya ako. Niyaya ko syang umupo katabi ang mga halaman ni Mrs. Pascual. Wala naman siyang ginawang kalokohan habang nag-iinterview. Alis na ako mamyang gabi kaya sinubukan ko na siyang kaibiganin. “Raymond,” sabi ko. “kwento mo nga yung tungkol sa pelikula na hilig mo?”

“Film noir po?”

“Huo. Yun.”

“Basta mga kwento tungkol sa mga krimen na sumikat pagkatapos ng World War One. Nang tumagal ginawan ng mga pelikula. Tungkol sa dective na hinahabol ang kriminal.”

“Pakiramdam mo ba a la film noir tong ginawa natin?”

“Wala. Masyadong boring.”

“Alam mo. Walang sapat na motibo si Joel para patayin si Marion. Hindi siya.”

“Heto na. Oras na para maghanap pa ng lead.”

Ngumiti ako. “Raymond bakit mo ginawa?”

“Wala si Marion sa sarili nya. Disididong-disidido syang isumbong si Joel. Iyak ng iyak. Niyakap ko sya. Pasimpleng pinuyuhan na masamang plano yan. Inisip sigurong kasama din ako sa operasyon. Tumakbo, sinabol ko, nang maabutan ko, nagsisigaw. Nataranta na ako.” Tumigil muna sya. Diretso ang mukha nya pero umaapaw ang pighati sa mga mata nya. “Mabuting tao si Marion. Pero baluktot mag-isip. Kung hinayaan ko siya, sisirain niya ang kanyang sarili, ang unibersidad, ang kanyang ama, ang Miag-ao.”

“Gusto mo ba talaga si Marion?”

“Hindi na importante yan eh. Tapos na eh. Ginampanan ko lang ang tungkulin ko sa plot.”

“Sinabihan ko na ang Miag-ao police. Papunta na sila dito. Huwag ka sanang gumawa ng gulo.”

“Teka, masamang—” Tumayo siya, pinigilan ko siya.

“Wag kang mag-alala. Tagapagbasa ka lang. Hanapbuhay ko to.”

SUMAMA ako sa presinto, kalmado naman si Raymond. Lumabas na ako, nanghihinayang wala na ang isang baril ko. Dumidilim na sa banwa saka ko lang naisipan na pagmasdan ng simbahan. Ito lang ang bukambibig ng mga makikilala ko tuwing binabangit ko taga dito ako. Papasok pa sana pero hindi natuloy. Nakalimutan ko rin kung bakit ko yon gusto gawin. Niyaya ako ng isang matanda na nakaupo sa isa sa mga bench sa gilid ng simbahan. Hindi ko siya namumukhaan. “Kamusta ka na iho?”

“Mabuti naman po. Pasenya na po pero sino sila?”

“Pambihira. Di bale, hindi mo naman talaga ako makikilala. Tulad mo, madalas din akong wala dito. Pagbalik ko, ibang lugar na siya.”

“Trabaho eh.”

“Oo nga naman. Naaresto na ba yung talagang pumatay sa dalaga?”

“Huo. Pero hindi pa tapos ang trabaho ko.”

“Nakapaghihinayang. Ang babata, ang tatalino.”

“Ganyan talaga.”

“Ganyan talaga…pero ganyan ba dapat? Pasensyahan mo na ako. Ang tanda ko na pero mahilig pa rin akong mang usisa.”

“Ako nga ho eh, hanapbuhay ko yan.”

“Kasing talino ka rin ng tatay at kuya mo. Kahit ano pa sabihin nila.”

“Binisita ko nga ho eh.”

“Mabuti. Magsisimba ka ba sana?”

“Hindi ho. Gusto ko lang makita ulit.”

“Hay buong buhay tayong kumakayod tas babalik lang tayo sa Miag-ao para mamatay. Ganyan nalang ang pakinabang nya. Kung saan pinapanganak at kung saan nababawian ng hininga. Hiwalay na tayo sa lupa. Malalaman mo rin gusto kong sabihin. Habang tumatanda ka, napapagod ka ring lokohin ang sarili mo.”

“Magkaibigan ba kayo ng tatay ko?”

“Hindi masyado. Pero nandito ako nang namatay yung kuya mo. Kaya siguro nag-pulis ka no?”

“Hindi na po ako pulis. Tinigil ko na.”

“Ganun ba? Kahit na.”

Hindi ko maabot kung anong gustong sabihin ng lalaking to. “Pasenya na po pero kailangan ko nang umalis.”

“Sige. Mabuti at nabangit ni Lourdes na nandito ka.”

GINABI na kami ni Den sa hapunan. Kumain kami sa isang restaurant na resort na rin. Maraming mga umiinom, kabilang na ang mga estudyante. Biernes ng gabi pa naman. Niyaya ni Den si Lourdes pero baka maalanganin daw. Pagkatapos maghapunan, pumunta kami sa dalampasigan para mapalayo sa ingay ng karaoke. May dala kaming tig-iisang bote ng beer. Malakas ang hangin at maingay ang alon. Nagkakarinigan pa naman kami ni Den. Makikita ang ilaw mula sa mga barkong sa laot. Pambihirang tanawin. Puti at malilit din ang mga ilaw. Hindi mo malaman kung saan natatapos ang dagat at kung saan nagsisimula ang langit.

“Kailan balik mong Maynila?” tanong ni Den.

“Mamya. First flight eh. May maghahatid naman sa akin galing dito.”

“Hindi ako makapaniwala sa nagawa ni Raymond yun.”

“Ewan. Puro mapupusok.”

“Alam mo Fel, may mga kwento lang akong naririnig. Hindi lang daw simpleng tampuhan ang dahilan ng krimen.”

Uminom muna ako ng beer. “Alam ko yun. Kaya nga ako dito eh.”

Si Den naman ang uminom. “Ewan ko ba. Hindi ko na alam ang nangyayari sa lugar na kinalakihan natin.”

“Mula naman noon, marami problema eh.”

“Walang katapusang problema. Alam mo yan siguro ang dahilan kung bakit ko ginagawa ang ginagawa ko.”

“Maliban sa noon muntik ka ng malunod?”

“Siempre dyan yan parati. Ito yung gusto kong ituro sa mga bata. Walang mundo sa labas, o realidad, o outside world. Hindi sila ligtas na pamantasan. Bawat galaw mo, ay isang tungalian.” Pinabayaan ko lang si Den. “Baril mo ba yung nakita sa kwarto ni Raymond?”

“Oo. Malas nga eh.”

“Wala ka bang extra?”

“Meron.” Tinutok ko ang baril sa tagiliran niya. Hindi siya pumalag. Uminom ulit at lumingon-lingon pa.

“Magiging malinis ba yan?”

“Ewan. May silencer naman. Lasing ang mga tao sa loob. Ang may ari ng inuman, namanhid na sa mga nangyari.”

“Yun ang problema pare sa lugar natin eh. Masyadong mapagmahal. Kung may dadating, aarugain. Kung may aalis, ipag-iingat pa. Wala siyang boses.”

“Eto naman ang gusto mo di ba? Mamatay sa mga paniniwala mo?”

Tumawa siya. “Ano tingin mo sa akin, Rizal o Ninoy? Aanhin ko ang pangalan sa libro o mukha sa pera kung namatay akong talunan?”

Hinila ko ang gatilyo. Dalawang beses. Panandaliang lumabas ang kirot sa mukha ni Dencio. Pagkatapos ay parang natutulog lang siya. Umilaw at nag-vibrate ang cellphone si Den sa bulsa siya. Kinuha ko ito. May text galing kay Lourdes: “Papunta na ako. Dyan ba kayo sa dalampasigan?” Kanina pa sila nag-uusap. Mga sampung minuto na ang nakalipas ng pumasok ang unang text. May narinig akong mga hakbang sa aking likuran. Hindi na gumagalaw ang tao sa likod ko. Hinigpitan ko ang hawak sa baril at inubos ang laman ng beer ko. May narinig na akong mga hikbi. Patay kang bata ka, ang ganda ng dagat.

Kalagitnaan ng Tag-araw (pasintabi kay Manuel Arguilla)


Naghiwalay ang ating bida kay Stephen sa bandang J.M. Basa, sa kanto ng Guanco. Sumakay ito sa isang Jaro CPU na jeepney at hindi sya sigurado kung kailan sila magkikita muli. Tumawid siya pabalik sa bagong ‘restored’ na gusali sa Aldeguer. Bagong kulay ito, matingkad at de bricks na ang side walk nito. Pero ang mga parehong tinderang mga Muslim pa rin ang umuupa dito. Hindi niya alam ang susunod niyang gagawin. Mga alas-kwartro na pero mainit pa rin ang araw. Dumaan siya sa isa pang gusaling niri-restore. Nagtaka kung ano ang kalalabasan nito. Nagpasya syang dadaan nalang muna sa Robinsons bago umuwi. Masyado pang maaga. Kung sasakay sya ng jeepney dito, iikot pa ito sa Plaza Libertad at kung anong oras na sya darating sa mall. Naglakad-lakad nalang siya sa Aldeguer papuntang Iznart, doon pwede syang sumakay. Kahit papano may silong naman ang mga gusali at nakakaaliw pa nga pagmasdan ang bakas ng syudad na tinayo ng mga Amerikano noong kinalat nila ang kanilang romantikong proyekto. Neoclassical ang banat, mukhang abandonado pero ginagamit pa ang sa baba. Gagawin daw mala-Vigan o Intramuros ang tinaguriang ‘city proper’. Ang iba Paris pa daw.

Siguradong hindi magugustuhan ni Sabrina maglakad sa ulan sa Paris na to. Binabaha. Nasa gilid ng Iloilo Central Market ang ating bida nang may babae sa harap nya ang bigla nalang nabitawan ang dala. Shoulder bag, bukas, at natapon ang ilang laman. Agad na lumapit ang ating bida. Mukhang nahihilo ang babae. Nagtinginan na ang mga tao sa paligid. humingi siya ng tulong. Inalalayan nila. Inalis sa init.

“Ayos ka lang ba?” tanong nya.

Nakatingin lang ang babae sa ating bida. May dinaanan kaninang kainan o panederya at sumenyas ang ibang tao na lumapit, pahingi ng tubig. Mabilis naman na pumunta ang isang bantay may dalang tubig sa bote. Maginawginaw pa. “Magkano?”

“Pabayaan mo na. Anong nangyari sa kanya?”

Pinainom nila ang babae at nahimasmasan rin sya. Saka lang nakita ng ating bida kung gaano sya ka ganda. Maikli ang buhok nya at maliliit, maamo ang mga mata. Magkasingtangkad lang sila siguro. Kiniliti ang alaala ng ating bida. Nakita niya na ang bida. Kulay ube ang sapatos nito. Pagkatapos ng ilang minuto, wala nang nag-aalala. Nagsimula ng magbiroan. Nagtatanong. Walang nakain, tulog, may sakit, buntis.

“Ayos lang po ako.” Sabi ng dalaga.

Pinasakay lang nila ng jeepney sa Iznart papunta sa direksyon sa bagong Filipino-Chinese arch. Walang katapusan ang pasasalamat nya. Dahan-dahan, bumalik sa dati ang eksena sa lugar. Naparalisa ang ating bida. Sasakay din sana siya. Pero baka magkailangan kung sumabay siya. Mapipilitan siyang usisain ang babae. Kailangan din niyang magkwento tungkol sa sarili. Mahirap talaga magkwentuhan sa jeepney. Nag-isip-isip sya at nagpasya na lakarin nalang hanggang Robinsons. Pagdating sa De Leon, tuloy-tuloy naman. Nanibago ang ating bida sa mga lugar na nakikita nya lang noon mula sa sasakyan. May nadaan syang lalaki na akala nya pinagsisigawana ng mabuting balita. Pero hindi pamilyar ang sinasabi nito. “Lahat ay unibersal! Pero hindi lahat ay mapagkakakitaan! Mas madaling mabasa ang ilan kesa sa ilan! Mas ligtas!” Tinignan niya ito at tumingin din ito sa kanya. Agad siyang umiwas. Nakampante lang ang loob ng ating bida pagtawid niya ng Valeria.

Pagdating sa Simbahan ng Sta. Teresita, nakita niya ang babae mula sa malayo. Tumingin sa kaliwa at kanan, mabilis na tumawid sa kabilang banda ng Quezon. Mukhang maayos naman ang lakad nito. Hinabol niya ang hininga. Inayos ang buhok, pinahiran ang pawis. Dahandahan sinundan ang dalaga. Napatingin lang siya sa entrance ng mall. Kinalimutan na niyang ang ginaw sa loob, at patuloy sa paglakad. Biglang lumingon ang babae. Nakita rin sya agad.

“Ikaw pala.”

Kwentuhan. Saan ka ba pupunta. Sa Miag-ao. Dinaanan nila ang ilang empleyado ng mall na nagme-merienda sa mga sidewalk vendors. Ang ilan nagsisigarilyo.

“Ako din.” Sabi ng ating bida.

“Sama na tayo.”

Dumaan sila sa gilid ng Super. Masikip ang daanan. Marumi pa. Mga paninda, basura, gulay, kamatis, nakahilerang mga sasakyan sa harap ng mga nakahilerang mga tindahan. Mga truck at malalaking jeepney na nilimitahan ang biglang na pwedeng pumasok sa syudad. umabot sila sa paradahan ng Miag-ao. Malapit nang mapuno ang jeep sa naka pila.

“Kasya pa dalawa!”

Nagdadalawang isip ang ating bida pero pumasok pa rin siya. Masikip sa loob. Ang mga bakanteng upuan ay magkahiwalay. Naupo ang babae sa kaliwa, sa unahan banda. Umupo naman ang ating bida sa kanan, sa likuran banda. Nagsimula nang tumakbo ang sasakyan. Maraming tao ang nakikiukay sa mga damit na relief. Ngumiti lang dalaga sa ating bida mula sa malayo. Ano kaya ang aabutan nya doon? Kalagitnaan ng tag-araw. Malamang wala. Parang nabasa ko na ang lahat ng ito, sabi ng ating bida sa kanyang sarili. Pero di hamak na mas madrama yun. Konti lang ang matatawa sa sitwasyon niya. Mukhang kaya ng ating bida sundan ang babae hanggang sa dulo ng mundo.

Malate


BIERNES ng umaga nang dumaan kami sa Solidaridad. Sa wakas nakita ko rin sya. Ilang libro na rin ang nabasa ko na inilathala nito. Hindi ko alam nasa Ermita na ako. Nakakalito. Basta sa Malate ako tumutuloy habang nandito ako sa Maynila. Serado pa ito nang makita ko. Mga alas-siete. Dahan-dahan nang nagiging matao ang Padre Faura. Babalikan kita mamya. Dumeretso kami sa klinika kung saan kami magpapa-medical. Di tulad ng Solidaridad, makikita mo ito agad. Maraming tao ang sa labas. Nakapila. Marami ang naghahanap-buhay. Nagbebenta ng mga bagay sa malamang nakalimutang ng aplikante, ballpen, folder, photocopy. Marami ding sidewalk vendors. Maaga nagsisimula ang buhay dito. Alas-otso pa yata magbubukas ang klinika pero pinapasok na ang mga tao. Namangha ako. Mahigpit din ang seguridad. May K-9 pa. Minamarkahan ang mga pwede lang pumasok. Ibang klase. Hindi ako nasanay. Walang ganitong eksena sa Filipinia section ng library.

MABILIS natapos ang medical. Pagsinabi kong mabilis, ibig sabihin hindi kami nalipasan ng gutom sa kahihintay. Mga dalawang hanggang tatlong oras din kami sa klinik. Mabuti naman ang serbisyo. Mababait ang mga staff, naka-aircon ang buong gusali, may mga upuan para sa mga naghihintay. Pagkatapos naming magtanghalian, makukuha namin ang results. Pagsinabi kong makuha, ibig sabihin sinasabi sa amin kung may problema pa o wala. Okay ang sa mga kapatid ko pero may sablay sa akin. May problema ang baga ko. Suspected TB daw. Kailangan ng sputum test. Tatlong araw. Kada umaga, kukunan ako ng plema para masigurado wala akong TB. Ibig sabihin, tatlongaraw pa akong absent sa klase. Unexcused yun ha. Buti nalang kalagitnaan ng semester kaya medyo walang exam. Panaka-nakang assignment lang. Okay lang yun. Panigurado din naman yun eh. Basta lalabas ka ng bansa ganyan daw yun. Sigurado ako walang ganyan noon. Lalo na sa panahon ng pananakop.

NAKATIRA ako sa ate ko. May apartment sya sa Alonso Street, Malate. Maliit lang ito. Walang masyadong mga bar o motel sa kalye. Sumasakay kami ng jeep papuntang klinik pero pwede namang lakarin. Mas mainam din ang jeep minsan kasi hindi naman pedestrian friendly ang lugar. Hindi pare-pareho ang lapad ng daanan, kung meron man. Marurumi at matao, mga vendors, mga parokyano ng mga tindahan. Lunes ng umaga bumalik sa Iloilo ang mga kapatid ko. Bago pumasok sa opisina hinatid muna ako ng ate ko sa klinik. Wala na, kakayanin. Lahat ng kailangan ko nasa knapsack ko na. Passport, official letter galing sa embassy, request sa klinik, pera ng pambayad, ID, pati ang isang kopya ng The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism dala ko. Ulit naging maasikaso naman ang mga empleyado. Pagsabi ko sa gaurd na dito ako para sa sputum test binigyan nya ako ng mask at minarkahan ang kamay ko. Pumunta ako sa fourth floor at nakitang ang ibang applicants na may suspected TB, naka mask kaming lahat. Number 61 ang number ko sa pila. Mga seven thirty to ha. Wala pa akong almusal. Bawal. Alas-otso pa magisismula ang pagkuha ng plema o extraction. Buti nalang dala ko ang jacket ko at medyo lumalamig na ang silid. Tumabi ako sa isang manatang mag-asawa. Nagtatalo pa. May hinahabol kasing interview sa embassy. Sinubukan kong makinig sa cellphone ko pero kinalimutan ko ito. Nagsimula na ang extraction. Mga sampung tao lang at a time. sinubukan kong magbasa pero hindi ako mapakali. Walang pumapasok. Sino ba namang gago ang magbabasa ng Max Weber sa klinik. Halos dalawang oras bago ako tinawag ang numero ko. I-scan muna ang bar code sa resibo ko. Lumabas ang pangalan ko at picture ko sa computer. Dinoble check ng medtech ang mukha ko at pinasuot ulit ang mask ko. Naglimog ako sa isag lababo at pinapasok sa isa sa maraming maliit na cubicle. May upuan at binigyan ako ng lalagyan ng plema. Tatlong malalalim na hininga tsaka ubo. Dapat sa tyan galing hindi sa lalamunan. Maririnig ko rin ang mga ubo sa ibang kwarto. Pagkatapos ng ilang beses, nakapaglabas din ako ng plema. Masakit ang lalamuna ko, ang dibdib at mangiyakngiyak pa. Nakikita kong natatapos na ang iba na huli pa ngang pumasok. Pagtingin ko sa relo, mga labinglimang minuto din ako doon. Pinuperwesyo ko ang ibang naghihintay. Tinignan ng med tech ang naipon ko. “Konti pa sir..” Walanghiya, gusto ko nalang matapos to.

PAGLABAS ko, mga alas-nuebe, hindi ko akalain na masasabik akong langhapin ang hangin ng Ermita. Naghanap ako ng makakainan ng almusal. Napadpad ako sa isang Chowking. Napadaan ako sa ulit sa Solidaridad, bagong bukas lang ito. Saka na, may pera nga ako, pero dapat pagkasyahin ko to sa loob ng apat na araw pa. Habang kumakain ng chow fan, isang pamilyar na pigura ang pumasok sa restauraant. Nakatalikod pero nakikilala ko ang tindig. Paglingon nya, nagtinginan muna kami ni sir Stanley. Sya ang unang ngumiti at dala ang number ng order nya umupo sa table ko. Hindi ako makapaniwala. Wala akong subject sa kaya ngayon pero kumuha ako ng Philippine Literature sa ilalim nya last sem. Nagtuturo rin sya ng Spanish sa Pol Sci at History. Buti nakilala naman ako. Anong ginagawa mo dito sabi nya. Sabi ko may inaasikaso lang sir, medical eh. Hindi ko na kinailangan ipaliwanag pa. Laking Amerika si sir Stanley, pero dito nagcollege sa Pinas. Pareho na mga Filipino ang mga magulang nya. Mas pinili nyang manirahan sa kanyang ‘homeland’ kesa bumalik sa US. Tinanong nya ako kung tuloy ang pagsulat ko. Nabasa nya kasi ang isang maikling kwento ko sa college paper. Sabi ko oo sir. Marami na nga akong nasulat eh. Tinitipon ko na. Talaga? Pabasa naman. Email ko nalang sabi ko. Sige, pag-usapan natin bukas, may lakad ako ngayon eh. May title ka na ba? Tanong nya. Oo. Ano daw. Sabi ko, Mga Hapon sa Miag-ao. Tuwang-tuwa sya. Paliwanag ko tungkol sa buhay estudyante sa Miag-ao lalo na sa dorm. Kung ano ang nangyayari sa mga kabataang kung ilalagay sa bagong lugar. Tulad dito ngayon. Lahat ba nangyari sa hapon? Hindi sagot ko, wala nga kinalaman sa hapon ang mga kwento eh. Echos lang. Tumawa sya ulit, nagtinginan ang mga tao sa paligid. Pagpipistahan yan ng mga kritiko. Pagbalik ko sa apartment ng ate ko natulog ako ulit. Saka ako inihanda ang mga kwento ko para i-email.

SA ikalawang umaga, mas maaga pa kaming dumating ng ate ko. 6:30 pa lang doon na ako. Parang wala lang. Marami din ang mas inagahan din ang dating. Yung number ko lampas 50 pa rin. Hindi na ako nagdala ng libro. May kinaibigan pa ako. Mag-asawa yata, nagtatanong kung paano gagawin. Bale unang araw lang nila yun. Pinaliwanag ko naman. Medyo masakit pa rin lalamunan ko pero hindi nakakaabala sa pagkain. Ang pinoproblema nila kung sino ang magbabantay ng dala nilang bata. Mga seven years old. Nagpumilit daw sumama. Mukhang mabait naman, ayaw lang mahiwalay sa nanay at tatay nya. Nag-uusap sila sa dialekto. Tantsa ko Ilokano. Pero ewan. Magpipresinta sana akong magbantay pero siempre nauna ako. Tinanong ako ng lalaki kung sino ang nagrequest sa akin. Sabi ko mama ko. Mano-mano lang kasi sila. At isasama ang bata. Dyosko. Iniisip ko kung ano ang magiging buhay ng bata doon, kung saan man sila pupunta. Ni hindi pa nga siguro alam ng bata kung ano ang ginagawa nya sa klinik ng alas-siete ng umaga. Bakit mahaba ang pila. Walang kwentang bakasyon, sana nagpaiwan nalang sya.

NANGANGAWIT na ako mga paa ko sa bookstore ng dumating si sir Stanley. Walang katapusan ang paghingi nya ng pasensya. Sabi nya alas-dose kami magkikita. Eh mga ala-una imedya nya na akong inabutan sa tinitignan ang ilang libro ni Italo Calvino na hindi ko naman bibilhin. Pagod ang mukha nya. Hindi yung pisikal, yung mukhang walang tulog. Maraming problema. Mabuting bagay rin pala na hindi sya dumating agad. Medyo konting tao nalang ang kumakain sa mga restaurant. Pinapalibutan pa naman ang Robinsons Ermita ng ilang unibersidad. Pumunta kami sa isang Italian na restaurant. Paborito daw nya, kapangalan pa niya. Libre na nya ako. Sabi ko hindi, may pero naman ako. Nagpumilit sya. Nagpumilit din ako, seryoso may pera ako, allowance galing sa ate ko. Tawanan nalang kami. Kinamusta nya muna ang medical ko. Sabi ko kaya pa naman. Malapit nalang matapos, lampas kalahati na. Kailangan nang bumalik sa Miag-ao. At sa mga karinderya nito. Tawanan ulit. Sya naman ang kinamusta ko. Kaliwa’t kanang mga problema. Mga papeles, naiwang trabaho. Magaan na kwentuhan lang. Nahihiya pa nga ako. Sabi ko third year na ako. Anong plano pagakatapos ng college? Hindi pa ako sigurado. Wag kang mag-teacher. Tawanan. Doon narin lang ang usapan tinanong ko na sya kung paano nya naging teacher. Wala naman, mahilig sa libro eh. Hindi natiis ang trabahong opisina. Tinanong ko sya kung bakit sya titser sa Pilipinas. Masaya naman daw ang buhay sa Amerika. Hindi sila mayaman pero nakakaraos din. Hindi pa naman daw nya naranasan ang racist na violence o discrimination. Pero malalaman mo naman eh. Iba ka eh. Lumaki kang ibang ang anyo, itsura, at parang may sariling mundo kayo sa loob ng bahay na wala sa labas. Dahan-dahan syang natutong mag-Hiligaynon at Tagalog. Pinapaligiran din sya ng matatandang Filipino parating bukambibig ang Pilipinas. Kailan ka uuwi, sino ang bagong dating, may pasalubong, anong balita doon. Nakita nya ang ilang litrato nito at ilang pelikula, parang nakapunta na sya doon kahit hindi umalis ng Amerika. Nagsimula syang magbasa ng mga libro. Bulusan, Santos, Villa, at marami pang iba. Pagkatapos ng hayskul nagpasya sya umuwi dito. Mainit ang pagtangap sa kanya pero parang dismaya sya ng konti. Sabi nya sa sarili, eto na yon? Pero minahal pa rin nya ang bansa. Natutunan nya raw galing sa mga magsasaka at mangingisda noong nagvo-volunteer work sya. Mga taong direktang nakikisalamuha sa lupa, sa kalikasan. Ito daw ang mga tao hindi nangangarap na magbyahe. Alam kasi nila na kahit saan sila, ganun pa rin yon. Hindi pa nakontento sa Maynila, umuwi pa sa Iloilo. Pagkalipas ng mga sampung taon din, natangap nya ang balita na malala na ang sakit ng tatay nya. Naghanda sya para lumipad pero nagtaka nya nang silang dalawa daw ang pupunta sa Pinas. Ayaw na raw nito sa Amerika. Gusto lang nyang mamatay kung saan sya pinanganak. Hospital din. Pagkalipas ng anim na buwan, namatay na ang tatay nya. Pero hindi sya umiyak. Halos hindi nya kilala ang tao. Trabaho ng trabaho, kontento na basta’t walang problema sa skwela. Sayang at hindi nya nabasa ang sinulat nya. Magkakasamaan lang sila ng loob. Ang isa pang dahilan ay payapang syang namatay. Ang importante nasa Pinas na sya. Walang kwenta ang mga pelikulang tungkol sa mga OFW na puro iyakan, letse. Masalimuot ang buhay OFW hindi dahil maraming iyakan kundi dahil wala ka nang panahon para umiyak. Magda-drama ka eh kailangan mo magtrabaho. Magda-drama ka dito sa Pinas, eh lalo kang magugutom nyan eh. Mga mayayaman lang ang mahilig umiyak. Masaya magbyahe kung may pera, pero kung ito ang hinahanap mo, tapos na. Hindi ka taga-dito, hindi ka taga-doon. Pariso mag-aboard, pero pagdoon ka, dito na ang paraiso. Anong meron dito, anong meron doon? Dumating ang pagkain namin at sya naman ang nakinig sa mga kwento ko.

MGA alas-kwatro, naghiwalay na kami. Rush hour na raw. Natural wala naman akong magawa sa mall so bumalik nalang ako sa apartment ng ate ko. Gusto ko sanang buksan ang laptop para tignan ang draft ng mga kwento ko. Pero hindi natuloy. Masyadong malalim ang tama ng kwento ni sir Stanley sa karanasan nya sa labas pati na rin sa loob ng bansa. Tinutukso din ako ng The Protestant Ethic sa paanan ng kama ko. Pagod ako pero masyadong hapon na para matulog pa. Ulit. Mahirap pagniyaya ako ng ate ko na maghapunan pero tulog ako. Iba talaga ang takbo ng buhay sa dorm. Sarili ko lang pinoproblema ko. Nakalabas na ang laptop ko kaya manood nalang ako ng pelikula. Meron akong nasimulan na. La Dolce Vita ni Fellini, inantok ako sa haba at bagal ng kwento, letseng mga art-film to. Tatlong oras din. Matagal na sa laptop ko pero kailan ko lang naisipan panoorin, o simulan. Tungkol sa isang journalist at ang mga balitang kinokover nya sa Italy. Mga showbiz kadalasan, the sweet life nga. Dyosko, balikbaliktarin mo na ang mundo, hindi mangyayari sa akin ang ganito. May isang parte ng pelikula sa binisita sya ng tatay nya galing probinsya, napasyal sa Rome. Nakita nya ang anak nya, si Marcello, na nakatambay lang sa isang kalyeng may nakahilerang mga cafe. O anak, sabi ng tatay, akala ko may trabaho ka? Oo nga po. Nagtatrabaho ako ngayon. E mukhang nakatambay ka lang dito ah? Basta tay, paliwanag ni Marcello, sa lugar na to, ang kailangan mo lang gawin ay maghintay. Di nagtagal, may nagsampalan na, sigawan, alisto agad, nasulat agad ang balita para bukas. Mga artista. Namangha ang tatay. La Dolce Vita. Pagkatapos ng pelikula, nagkataong namang nagtext ang ate ko na gagabihin sya. Kumain ka nalang. Sinuot ko ulit ang sapatos at bumalik sa mall. Sa labas, nabubuhay na ulit ang Malate. Kung iisipin hindi naman ito na mamatay. Kapag kasama ko ang ate ko, wala na akong panahon para pagmasdan ang lugar. Dapat alisto, wala ako sa Iloilo. Nagkakahilera lang ang mga hotel, motel, KTV Bar, money changer, at iba pa. Alam na alam na ng lahat ang nangyayari sa lugar na to, wala nang may pakialam. May mga litrato pa ng mga babae sa tarpoline, naka-costume pa, ang salita, kung hindi Ingles, Koreano o Hapon. May target market pa talaga. Lahat gusto lang maghanapbuhay. Kung tatanungin ako kung ano ginagawa ko dito, ito rin ang sagot ko. Estudyante ako, nag-absent sa skwela, para magpa-medical, mapa makalabas ng bansa. Sa pormal na depinisyon, puta rin ako. Katawan ang kapital. Sabi nga ni Pete Lacaba, mga puta tayong lahat. Tinutulak ang katawan sa limitasyon para buhayin ang katawan. Nagkakandarapa ang mga Filipino lumabas ng bansa, nagkakandarapa din ang mga banyaga para makapasok dito. Sa Malate nagkakasalubong ang lahat. Ang Filipino para sa mas maginhawang buhay, ang banyaga para sa murang sex. Parehong ginawa para mabigyan ng kahulugan ang mga buhay sa mundong walang pakialam. Dyosko, Mabini pa naman ang pangalan ng kayle. Ang dakilang paralitiko. Letse. Kung makikita ni Mabini tong lugar na to, tyak na sasabihin niyang wala itong pinagkaiba sa pagkasulat ng kasaysayan. Bago tumawid sa Pedro Gil, may nadaan akong isang babae nakikipag tawaran sa isang foreigner. Binubugaw ang anak. Wala pa siguro sampung taong gulang ang bata. Pinilit kong kalimutan ang mga salitang narinig ko at ang imahe habang kumakain ako ng hamburger. Parang art-film din pala. May writer, ako. At may makulay na mundo ng kontradiksyon na ginagalawan ko, La Dolce Vita!

PINAKAMASAYA ang huling araw ko ng pagkuha ng plema. Unang araw, maraming tao, agahan sa sunod. Ikalawang araw, mas maaga, pero marami pa ring tao. Logically, mas aagahan ko pa lalo. Ginawa ko naman, lalong nabadtrip ang ate ko. Pagod syang umuwi galing opisina tapos kailangan nyang gumising ng 5:30 para ihatid ako pero alas-otso pa ang pasok nya. Hindi naman sya pwedeng matulog ulit. Pagdating ko sa klinik, alas-sais pa lang nasa loob na ako. Pero ang number ko, lampas 80 na, dalawang oras bago magsimula ang operasyon. May bagong batch na naman, dumadami kami ng dumadami. Sabi pa nga ng katabi ko, andami palang may TB sa Pinas no? Tumawa ako pero hindi ko na dinugtungan. Pakiramdam ko tamang desisyon yon. Alas-dies na at hindi pa ako inabutan. Nagdiskarte na ang staff, ilang oras na naghihintay ang mga tao; walang almusal, walang tulog, may mga bata, may mga matatanda, walang upuan para sa lahat. Umaksyon ang isang medtech. Sige po, para medyo mabawasan ang mga tao, ang susunod na dalawampung tao ay sasama sa akin. Sa rooftop natin gagawin ang extraction. Nabunutan ng tinik ang mga tao, kabilang na ako. Sama ako sa next twenty na yon. Nagkwentuhan kami sa elevator, habang naghihintay. Sabi ng isang ale, tignan nyo nga mga sarili nyo, mukha bang may TB ang mga to. Tawanan. Kanya-kanya nang dugtong. Kasi panigurado lang. Hindi naman accurate ang x-ray. Perwisyo sa trabaho. Saang probinsya ka ba. Wala akong pakialam sa kanila, ang pinansin ko ang lola sa kaliwa ko. Nakidagdag din sya ng kwento pero ito ang sabi nya, “Kasabad gani, sa Iloilo pa ko ya halin.” Isang matanda, gumigising ng umaga, walang almusal, pumipila ng ilang oras, mag-isa, at nakakaintindi pero hindi nakakasalita ng Tagalog. Sabi ko, “Ay ako man nay, taga-Iloilo man ako.” “Taga din ka ya to?” “Sa Oton ko nay, ikaw haw?” “Sa Janiuay. Gin request ako sang bata ko nga nurse sa Yale.” “Ako nay, si Mama ko ara sa Canada.” Natigil ang kwentuhan namin dahil umakyat na kami. Pagdating sa rooftop, may nakahanda na mga upuan na magkakalayo. Medyo madilim pa at malakas ang hangin. Pagkabigay sa amin ng container sinabihan kaming, pakibilis ho ha, mukha kasing uulan. Pagpwesto namin, mas matagal yata ako kesa sa unang araw ko pa. Nakatingin ba naman ako sa Maynila. Matataas na gusali, walang ganyan sa Iloilo. Nakakamangha pa rin, kahit alam na alam ko kung ano ang sa ilalim nyan. Umaambon na. Double time na sa mga malalalim na hininga at pilit na ubo. Nakakahalo-halo na ang antok, pagod, gutom, ginaw, at takot na maulanan. Sa pinakamahabang umaga ko sa Maynila, ang pinakamatamis na mga salitang narinig ko ay, “Okay na po sir!”

PINAKITA ko sa medtech na uuwi na akong Iloilo bukas ng umaga. Kung pwede sana unahing ianalyse ang plema ko. Putik, ang sama pakingan. Balikan ko nalang daw mamya pagkatapos magtanghalin. Dumeretso na ako sa Padre Faura at pumasok sa kakabukas lang na mall. Konti pa lang ang tao at makikita mo pang naglilinis pa nga ang mga empleyado. Sa wakas, makakapili din ako kung saan ako kakain. Gutom na gutom na ako pero nag-ikot pa talaga ako. Medyo mahal, masyadong malaki ang serving, medyo di ako pamilyar sa ganyang pagkain, may ganyan naman sa Iloilo. Nagrerebolusyon na ang tiyan ko nang magtext si sir Stanley, “Hoy, dito ako sa Cafe Adriatico. Kain ka na ba?” Lumabas nalang ako at tinahak ang kahabaan ng Adriatico hanggang Remedios Circle. Iba talaga ang maglakad sa loob ng mall kesa sa labas. Paa parin ang gumagana pero iba ang nakikita mo. Pagdating ko doon, nakita ko ang pangalang Cafe Adriatico sa isang lumang bahay na ginawang restaurant. Mayabang yung tindig ng gusali. Hindi ko sya masisisi, nagsulputan ba naman ang mga hotel, condo, convience store, at KTV Bar sa paligid nya. Pagpasok ko, medyo madilim sa loob. Panahon ng Kastila ang dating per naka-aircon. Nakaupo si sir Stanley sa isang maliit na bilog na mesang mukhang antigo din. Nagkakape sya. Tahimik sa loob at konti lang ang tao. Binigyan kami ng menu. Medyo kinabahan ako. Naghanap ako ng mura. “Wag kang mag-alala Jacob,” sabi ni sir Stanley, “Ako baha sayo.” Kamustahan. Aalis na syang papuntang Amerika mamayang gabi. Sabi ko bukas pa ako babalik ng Iloilo, hahabulin ko ang student council elections. Tapos pinaliwanag ko ang kalbaryo ko nitong umaga. Pinagtawan pa ako ng loko. Hindi mo sinabi agad, sabi nya, sana sa fastfood nalang tao. Okay lang. Maganda naman dito. Hinding-hindi ako pupunta sa lugar na to kung ako lang. Pinagmasdan ko ang ibang antigong santos na nakadisplay. Antigo kasi walang mga kamay. Hindi na sila kailangan bihisan o sindihan ng kandila. Matanda na kasi, marami na silang nakita. Ewan ko sayo, sabi ni sir Stanley, baka pwede mo yang gawing pastor ng mga people with disablitites. Nilalagay sa museum ang mg ilang santo pero ang buhay na taong may kapansanan hindi mabigyan ng disenteng buhay. Sunod naman naming pinag-usapa ang mga lampara. Hindi naka ilaw, naka-display lang. Parang Rizal lang ah, sabi nya. Sayang, dugtong ko, at nag-chicken out si Basilio. Nag-iisip sya ng masasagot ng dumating ang pagkain namin. Kumain ka lang muna. Handa ka na bang bumalik sa Miag-ao? Ewan, sabi ko. Pakiramdam ko isa akong perpetuwal na dayuhan. Hayaan mo, magiging bagong bayani ka na rin! Tawanan. Bayani na kumakayod para lang may makain ang pamilya. Lahat naman tayo kumakayod, gusto natin ng mabuting buhay. Bakit ang lumalabas lang ng bansa ang bayani? Ang daming bayani pero bakit masalimuot pa rin ang kondisyon natin? Pag-aralan mo yan, taga-soc sci ka di ba? Pag-aralan mo ang mga pangarap ng mga tao. Hindi yung resulta ng tagumpay o ng pagkabigo. Yung pangarap mismo. Himay-himayin mo. Tumigil ni sir Stanle nang mapansin ang mga empleyado ng restaurant na nagbubulungan. Lumingon ito at tinignan ko na rin. May pumasok na foreigner; matanda, mataba, naka-shorts, at sandals. May kasamang Filipina, mas bata, maikli ang damit at medyo sobra-sobra ang palamuti sa mukha. At sa buong katawan. Tinignan lang ako ni sir Stanley. Bakit ganun, simula naman nya. Lahat tayo gusto ng may magmahal sa atin. Kung pwede, may kaya, may itsura, bonus points nalang kung matalino o mabait. Kung may kukontra, wag ka dyan bobo yan o gago yan. Sasagutin ka ng, pag-ibig eh. Wala namanng kakaiba sa kwento nila, isang malumbay na banyaga, isang malumbay na Filipina. Parehong binansagang pangit ng kanilang kultura, naghahanap ng kasama sa buhay, ka-sex. Id o pleasure principle ni Freud, will to life ni Schopenhauer. Pero pagmakakomento ang ibang tao, ay pera lang habol nyan, ay katawan mo lang habol nyan. Kaya nga ginawa ang konsepto ng pag-ibig eh. Para takpan ang lahat ng to. Pero bakit may iba? Bakit may mga sitwasyon sa lalangamin ka sa kilig pero meron naman masusuka ka sa diri. Maniwala ka, Jacob, alam ko sinasabi ko. Ulit, pangarap, pagnanasa. Pag-aralan mo yan. Para sa akin yan ang puno’t dulo ng sining. Itong ang pinakacriticism nya ng mga kwento ko. Antigong santo at foriegn affairs. Pagkalipas ng mga dalawang buwan, nabalitaan nalang namin na namatay na si Stanley Pasta. Kung sya lang ang papapiliin ayaw nyang tawaging Sir o Señor Pasta.

SAKA ko lang naisip kung paano kaimportante ang ilang araw ko sa Malate noon. Kaya ko sinubukan isulat to. At pag-aralan. Pagkatapos malaman na okay naman ang resulta ng test, nawala ang pagod ko. Iku-culture pa raw ng tatlong buwan ang samples ko. Babalik ako para i-x-ray ulit. Hindi rin ako binigyan ng medical certificate so bahala na ako sa buhay ko sa pagkuha ng make-up exams. Pumunta ako sa Solidaridad at nag pakalula sa mga libro. Sabi nga si Borges, ang langit ay parang aklatan. Eto na yun. Ang lahat ng mga iniidolo ko nandito. Makata, nobelista, kritiko, inteltektwal. May kapatiran sila dito. Nagdadamayan, nagtutulungan. Pinakamagaling sa pinakamagaling. Iniisip ko ang mga kakarampot ng mga kwento ko sa Miag-ao. Siguradong hindi bagay ang mga yun dito. Hindi yun pangaklatan. Kailangan lang ilabas para bigyan daan at espasyo ang mga importanteng bagay. Kung ako si Simoun, dito ko itatanim ang lampara. At iyon ang magiging mitsa ng rebolusyon.

UMUWI ako sa Iloilo kinabukasan, bumalik sa klase, at namuhay ulit sa Miag-ao, kinamusta ng mga titser at kakilala, parang wala lang ako pinuntahan na malayo.