Shores of Miag-ao


Seated on the sand, facing the sea,
lights from the fishing boats
appear like stars
making it hard to tell where
the water ends and sky begins
and with every wave as if
the night reaches for our toes.
It was fascinating even
without beer in our veins.

I spent four years in that town
but this moment gives off
the most warmth in my
now longer February nights.

Ang Bisita


Nasasabik ngayon si K.

May bisitang makata ang campus. Naghintay pa siya ng isang oras bago magsimula ang workshop, tumambay sa mga upuan mag-isa, sinubukang magbasa at nakipaglaban sa mga lamok. Bakit kasi alas-singko pa ng hapon ang schedule. Dumidilim na at walang tao ang mga bulwagan ng gusali. Pumasok siya sa AVR. Nakaandar ang aircon. Konti lang ang mga estudyante. Mga ka-kurso din nya sa B.A. Literature ang karamihan. Mga pamilyar na mukha ang iba. Kumpleto din ang faculty ng humanities department. Napatigil si K nang makitang handa na ang bisita sa harap. Doon din ang may bakanteng upuan. Nakipangsiksikan muna siya, tumingin sa dinadaanan at iniisip na hindi sana sya masyadong pinapansin ng bisita. Nakaupo rin sya sa wakas. Puti na ang buhok ng makata. Retired na pero maaliwalas pa rin ang mukha. Naka-puting polo at maong na pantalon. May salamin pero hindi sinusuot, nakakwintas. Katamtaman ang tangkad, medyo malaki ang tyan.

Nagsimula na.

Introduction of the speaker. Taga-Leyte, retired na professor, sumusulat sa dalawang wika. Isang libro ang mga tulang Waray, pitong libro ng mga tulang Ingles. Pinanganak sa Iloilo, taga-Pavia ang nanay. Huminga ng malalim si K. Sana hindi ang tula nya ang unang isasalang. Alam na nya ang takbo ng mga workshop na ito. Konting lecture kuno. Tsaka ang madalas madugong paggisa sa mga obra. Ang pinadala nyang tula ay social commentary. Masaya to mamya, double-trouble. Siguradong syang puro mga tula ng kasawian ang pinadala ng iba. Nagsalita na ang bisita.
Disappointed daw sya.

Hilaw na hilaw ang mga tulang pinadala namin. Hindi pa kami handa sa isang writing course kaya naghanda nalang sya ng isang reading course. Wala kaming kapit sa wika at porma. Sa madaling salita, sa tradisyon ng panulaan. Pinamigay ang handouts. May mga lumang kanta/tulang Hiligaynon. Pinakanta. Pinabasa. Pinabilang ng syllables. Pinahanap ng mga tugma.

Isang tula ni e.e. cummings.

Tanungan. Bakit ganyan? Bakit ganyan ang pagkasulat? Ano ibig sabihin nito? Ano ang epekto? Pinagalitan ang isang kasama ko.

Over-reading daw.

Tumawa ako pero mahina lang. Tuloy ang pasyon. Wala nang oras. Nagbasa sya ng isang tula nya tungkol sa pinsala ni Bagyong Yolanda sa Tacloban. Tahimik. Madamdamin ang pagbasa. Binaba ang papel, tumingin sya sa amin. Tapos na pala. Palakpakan. Huling payo: gusto nyong sumulat? Matuto munang magbasa.

Palakpakan.

May pahabol. Alamin ang tradisyon na pinagmulan. At para na rin may bumili ng mga libro namin. Tawanan.

Tumawa si K pero mahina lang.

Hingil sa The Wicker Man (Robin Hardy, 1973)


TheWickerMan_UKrelease_Poster

• Isang pulis/detective ang pumunta sa liblib na isla ng Summerisle para hanapin ang isang batang babae na nawawala diumano. Mabilis syang napikon at nagalit hindi lang dahil tila hindi tagadoon ang bata kundi pati na rin sa mga “barbarikong” ritwal ng mga tao doon na nagdidiwang ng parang fiesta nila para sa tag-araw. Hindi ito madali sa bidang isang debotong Katoliko.

• Ang isla ay pinaunlad ng Lolo ng isang Lord Summerisle (Christopher Lee), para maging plantasyon ng prutas. Bilang isang scientist/agriculturist, naisip nyang mas mainam kung pati ang lumang rehiyon ng lugar ang buhayin dahil sumasangayon ito sa pangangailangan ng isla. Naging kilalang exporter ng mansanas at iba pang prutas ang isla at nanatili ang mga paganong ritwal sa maraming taon.

• Sa huli, imbes maging tagapagligtas ang pulis, lalo lang syang nahuli sa patibong ng mga tao. Nagkaroon ng crop failure nakaraang taon. Ang solusyon dito ay mag-alay ng tao sa mga diyos ng kalikasan. Engrandeng ritwal. Ang Wicker Man.

• Sa surface, ang overt na mensahe ng pelikula ay malademonyo ang mga tao sa labas ng sentro. Pero kung iisipin, ang buong kwento ay isang meditasyon sa ginagapanan ng relihiyon o ideolohiya sa buhay ng isang kumunidad. Hindi na ‘sino ang makasalanan’ ang tanong kundi, ‘ayon kanino?’

• Hanggang sa huli, hindi pumalag ang pulis. Mali tong ginagawa nyo! Walang may nakinig. Sabi sa kanya ni Lord Summerisle, mabuti nga yang malakas ang iyong pananampalataya. Sa ganitong paraan, mamamatay kang martyr! Agad naman pinalikoliko ng pulis ang kanyang pagdadahilan. Ganyan ang ideology. Sinusunod lang hanggat napagsisilbihan ang interest.

• Si Lord Summerisle ang epitome ng naghaharing uri. Alam nyang mali ang pagpatay sa pulis pero wala syang pakialam. Ang importante, mapaniwala ang mga tao na bubuti ang ani sa susunod na taon. Bagkus, manatili sya sa kanyang posisyon ng kapangyarihan at pribilehiyo.

Tatlong araw bago


Tatlong araw bago
ang pagtatapos
tinanong ko ang
nag-iisa kong
kasama sa kurso kung
ano pa problema,
“Ayos na barong mo? Yung long-sleeves
para sa baccalaureate?
Pwede kitang
pahiramin.”
Diretso nya akong
sinagot, “Wala pa nga.
Kaya hindi na
ako pupunta. Nabigay ko na ang liham
kanina.” Biglang nawala
ang mga eksenang paulit-ulit
na pinapatugtog sa kamalayan,
binubuo ng mga iyakan,
pagkuha ng mga litrato,
at pag-usal ng mga pangungusap tulad
ng ‘sa wakas’,
‘natapos din’,
at ‘ang bilis ng panahon’.

Paparatangan ko sana syang
KJ, o papagalitan bakit
hindi nya sinabi agad
Pero naisip ko, magkano
ba ang sablay? (950 sa hindi nakakaalam)
ang pamasahe papunta
sa liblib na pamantasan?
ang presyo ng munting
salo-salo?
Apat na taon naming pinaghirapan
ang pag-aaral, pero sobra-sobra
pa ang kanyang ginapang.

Habang ako’y nanlulumo,
saka nya dinugtungan,
“Uy, biro lang! Salamat sa
mga mabubuting tao,
may magagamit din
akong barong at sablay…
hahaha,
pero wala pa akong long-sleeves.
Pahiram naman.”
“Gago ka,” mangiyak-iyak
na ako, “punta ka lang sa bahay,
Pili ka doon.”
“Sige, bukas. Mga alas-onse, para
doon na rin ako magtanghalian.
hahaha.”
Huminga ako ng malalim,
salamat at
wala nang problema.

Wala nang problema?
hahaha

Delayed: Hingil sa Temporal na Dimensyon ng Edukasyon


Pagkalipas ng limang taon, ga-graduate na rin ako ng college ngayong buwan. Pang apat na taon lang ang kurso (Sociology) ko pero inabot ako ng lima. Nag-transfer kasi ako ng school at hindi na-credit ang karamihan sa mga subjects ko. Ang disisyon na yon marahil ang isa sa pinakamatapang na bagay na nagawa ko sa buhay ko. Ang hindi mag-atubiling ma-“delay” sa pag-aaral. Ngayon, marami rin akong mga kakilala, at mga malalapit sa akin, ang made-“delay” rin. Parati kong sinasabi na ayos lang yan, “delayed” naman ako. Ang parating sumbat nila sa akin, iba naman ang sa kaso ko. Karamihan sa kanila may bagsak o kailangan ulitin na subject. Bale para sa kanila, ang tipo ng kanilang pagka-“delay” ay nakakahiya. Dahil mahirap na buhayin ang kanilang loob, susubukan ko nalang himay-himayin ang pinagdadaanan nila. Bakit sila nalulungot, nahihiya, nadidismaya sa kanilang mga sarili? At ano ang mga pwersa ng lipunan na nagdudulot nito?

Dahil na rin sa personal na karanasan, hindi na ako naniniwala na ang pagkahuli sa pag-aaral ay awtomatikong sanhi ng pagka-bobo ng isang estudyante. Meron ng mga tulad ko na huli nalaman kung ano talaga ang gusto nila. Meron din nahuhuli dahil hindi masigurado kung ano talaga ang gusto nila, kaya palipat-lipat ng kurso (mas mabuti na ito kesa sa mga martir at cynical na wala planong tuklasin kung ano talaga ang gusto nila). Meron din nagka-problema sa thesis halimbawa: sa data, sa teacher, sa partner, atbp. Meron din financial ang problema, walang pera para makapag-aral. Paano naman ang mga lugar na magulo, mga conflict-zones halimbawa. Meron din naman yung mga batugan talaga. Ang pagka-“delay” ay kailan man hindi naging isang homogenous na karanasan. Kailangan maghukay pa ng mas malalim. Ano ba ang nature ng sistema ng edukasyon sa bansa? Kapag nasagot na yan, saka lang lilitaw na ang mga ugali at paniniwala hingil sa temporal na dimensyon ng edukasyon ay parte ng mas malaking sistema ng paaralan at ng buong lipunan mismo.

Sa isang bansa na lantad ang kahirapan at ekonomikong di pagkapantay-pantay, isang investment o puhunan ang pag-aaral. Hindi lang na panahon, dedikasyon, talino, pero lalo na ng pera o ekonomikong kapital. Madalas marinig ang biro na ibibenta na daw ang kalabaw sa bukid para magkapag-aral ang isang estudyante. Nakakatawa pero may kasamang ‘sipa’ ang biro na ito. Pera pa lang yan, isama mo pa ang mga usapin ng availability ng eskwelahan (ilang oras naglalakad ang ilang bata para makarating sa klase?), mga isyu ng diskriminasyon (may alam akong mga kaso kung saan ayaw mag-aral ng mga batang katutubo dahil nilalait sila sa klase) at siempre bullying. Isama ang kalidad ng edukasyon (materials, teacher-student ratio, etc). Kung makatapos ka ng pag-aaral sa kolehiyo (plus points kung sa “magandang” pamantasan), ito ay isang tagumpay hindi lang sa iyo kundi ng buong pamilya mo, pati kumunidad mo. Kaya talagang pinapa-frame ang diploma (isama na mga medal, ribbon, trophy, etc) sa pader katabi ng ibang simbolo na sinasamba tulad ng santo o krus. Hindi simpleng pride lang ang binigigay ng mga simbolong ito kundi pati na rin lakas at dahilan (meaning) sa buong pamilya sa pagtahak sa masalimuot na lipunan.

Dahil nga isang investment ang edukasyon, ang kapitalistang lohika ay nagdidikta na may dapat babawiin (return of investment) at tubo (profit) pa nga. At siempre may temporal dimension ang prosesong ito. Mag-aral sa pinakamadaling panahon, para makabawi sa pinakamadali ring panahon. Ngayon kung “delayed” ka, isa kang magastos (sa parehong pera at panahon) na parte ng operasyong ito. Taliwas ka sa ninanais ng sistema. Kaya ka hinugusgahan, nilalait, ng ibang tao at madalas pati na rin ng sarili mo. Merong napakaraming paraan para ma-reinforce ang mga ugali at paniniwala na sumusuporta sa sistemang panlipunan na ito. Halimbawa, bakit sumusulpot ang mga “success stories” ng mga henyong bata na “advanced” o mas naunang nakapagtapos ng pag-aaral kesa takdang panahon? Alam kong sikat ay yung nag-graduate na 16 lang yata yun sa UP, hindi ako sigurado, basta youngest graduate ever daw (by 21 yata nya, youngest PhD holder din sya). Meron ding isa pang version ng “success stories” na ito: yung mga matatanda na pero nagsumikap pa rin mag-aral. Yung mga nanay o tatay o lolo o lola na pinilit mag-aral sa night class man o sa regular na paaralan. Nafa-facinate tayo ng mga kwentong ito, pero sa likod ng spektakulo nakalatag ang isang kaayusan na pinapaboran ang isang minorya at lumilikha ng isang abang uri.

Ang zone of peace na programa ng DepEd ay para sa mga paaralan na nasa conflict-zones sa bansa, sa Mindanao halimbawa. Pero nilagay na rin ito sa ibang paaralan sa bansa dahil tumutukoy rin ito sa iba't ibang anyo ng kaharasan (e.g. bullying). Dapat daw parating neutral ang paaralan. Ang problema ay ganito: ang espasyo ng skwelahan ay kung saan nangyayari ang intelektwal at ideolohikal na pagkahubog ng mga bata. Dito dinidikta kung ano ang "tama" o "mali", ang "kanaisnais" sa "di kanaisnais". Sa ganitong aspeto, paaralan ay likas na espasyo ng karahasan. imahe mula sa http://depedmandaluyong.wordpress.com/2013/10/14/zone-of-peace-banner/. Tignan din ang artikulong http://www.mindanews.com/top-stories/2013/12/02/deped-12-declares-all-schools-as-zones-of-peace/

Ang zone of peace na programa ng DepEd ay para sa mga paaralan na nasa conflict-zones sa bansa, sa Mindanao halimbawa. Pero nilagay na rin ito sa ibang paaralan sa bansa dahil tumutukoy rin ito sa iba’t ibang anyo ng kaharasan (e.g. bullying). Dapat daw parating neutral ang paaralan. Ang problema ay ganito: ang espasyo ng skwelahan ay kung saan nangyayari ang intelektwal at ideolohikal na pagkahubog ng mga bata. Dito dinidikta kung ano ang “tama” o “mali”, ang “kanaisnais” sa “di kanaisnais”. Sa ganitong aspeto, paaralan ay likas na espasyo ng karahasan. imahe mula sa http://depedmandaluyong.wordpress.com/2013/10/14/zone-of-peace-banner/. Tignan din ang artikulong http://www.mindanews.com/top-stories/2013/12/02/deped-12-declares-all-schools-as-zones-of-peace/

Kaya maraming umalma sa K-12 (at isama na rin ang usapin ng calendar shift), mga espesyalista man o karaniwang tao. Una, dahil dagdag gastos ito (production costs ika nga). Ikalawa, alam ng iba na ang ugat ng problema ay mas malalim pa kesa sa usapin ng curriculum o competitiveness ng mga estudyante, mga “produkto” ng edukasyon. Kaya ngayong panahon ng pagtatapos, hindi ko rin sasabihin na gasgas nang kasabihan na magsisimula pa lang ang totoong pag-aaral. Walang simula o katapusan ang pag-aaral dahil mula noon ang paaralan ay parte ng lipunan, hindi ito hiwalay sa mga kontradisyon at antagonismo nito. Hangat hindi yan nauunawan at nasasabuhay, kahit pa punong-puno na ang pader ng sala at opisina mo ng mga diploma, hindi ka “edukado”. E ano ngayon kung inabot ka ng limang taon (o higit pa) sa kolehiyo? E ano rin kung natapos mo ito sa loob ng dalawang taon? Ang pagiging estudyante ay isa lamang sa maraming aspeto ng iyong pagkatao. Kung meron mang sukatang magaganap hindi ito base sa iyong nalalaman kundi sa iyong ginagawa (o hindi ginagawa). Meron pang mito na ang karamihan (kung hindi man lahat) ng problema sa mundo ay sanhi ng mga “bobong tao”. Ang mga totoong at mas malaking sulirain na lipunan ay gawa ng mga “matatalinong tao” sa simpleng dahilan na kaya nila itong lusotan. Kaya ba ng isang “bobo” na magmaniobra ng isang scheme tulad sa ginawa ni Napoles sa pork barrel? O ang mga taktika ng mga punong-maylupa at malalaking negosyante para ipagkait ang mga karapatan at benepisyo ng mga magsasaka at manggagawa? Sa huli, hindi lang kwestyon kung sino ang may nalalaman, kundi para kaninong interes nya ito ginagamit.

Ang pagpuksa sa mga problema ng lipunan ay meron din temporal na dimensyon. Maganda kung magagawa sa lalong madaling panahon, pero mas mainam kung ang mga solusyon ay yun ding pangmatagalan.

13 Libro Naging Parte ng 2013


Meron akong isang nakasanayan na hindi ko alam kung dapat ko bang ipagpatuloy o itigil: nililista ko ang bawat libro natapos kong basahin (cover-to-cover) at pelikulang napanood. Gusto ko sanang malaman kung gaano ako ka-“efficient” sa usaping ito pero tila wala pa rin akong napala.

Sa mga libro, bumibili ako (used man o otherwise) pero naghihiram pa rin ako sa university library, ang labas patuloy na dumadami ang mga libro ko. Ewan. Para mapakinabangan naman ang “tally” ko, gumawa nalang ako ng lista sa mga librong pinakanagustohan ko sa nakaraang taon. Magandang excercise ito ha. Habang pumipili, kinailangan ko alalanin ang nilalaman ng mga librong nabasa ko at ang impresyong iniwan nila. At medyo marami sila. Hindi ko na nakayang i-rank pa.

Ito nalang ang gagawan ko ng blogpost, sabi ko sa sarili. Hindi naman ako naniniwala na may nadudulot na mabuti ang paglista ng New Year Resolution. Hindi ko naman kailangan ng Bagong Taon para ipaalala sakin na kailangan ko pang magbasa ng mas marami pang libro.

1. Makinilyang Atlar ni Luna Sicat-Cleto. Sinulat ng anak ng batikang manunulat na si Rogelio Sicat ang librong ito na pinaghalong memoir, pagpupugay, at meditasyon sa pagsusulat at buhay manunulat. Tinuloy ni Luna ang nasimulan ng kanyang ama pero hindi nya nalunod sa anino ito.

2. If on a winter’s night a traveler by Italo Calvino. Sana’y hayaan nyo ako maging pormalista. Ito na siguro ang pinakahenyong halimbawa ng metafiction na nabasa ko. Binubuo ng mga kwento na hindi matapos-tapos, pero isa ring reinterogasyon sa papel ng manunulat at mambabasa.

3. Mga Agos sa Disyerto. Isang landmark na libro sa development ng panitikang Filipino. Nauna ko pang nabasa ang Sa Mga Kuko ng Liwanag ni Reyes at Dugo sa Bukangliwayway ni Sicat pero mainam pa rin basahin ang koleksyong ito para makita ang nilang dalawa at iba pang manunulat na magiging haligi ng panitikang ng pakikisangkot.

4. Feast and Famine: Stories from Negros By Rosario Lucero-Cruz. Witty, may humor, at hindi mayabang ang mga kwento ni Lucero-Cruz. Hindi mo rin masasabing ‘progresibo’ ang akda pero may pinaghuhugutan sa lipunan at kasaysayan at hindi nakalutang sa langit. Exemplar na halimbawa ng panitikang Filipino sa Ingles.

5. Bilanggo at Iba Pang Akda ni Wilfredo Pa. Virtusio. Membro ng henerasyong bumubuo ng antolohiyang Sigwa; kalapit sa koleksyong ito ang iba pang mas mature na obra ni Virtusio. Ikoniko pa rin ang mga kwento na umiikot sa buhay sa bilangguan; mapa preso man o kamag-anak, hinihikayat kang kwestyonin ang hangganan ng iyong kalayaan.

6. Mga libro ni Jun Cruz Reyes. Magkaaminan na; sinasamba ko si Jun Cruz Reyes. Ngayong taon, apat na libro nya ang natapos ko. Tutubi, Tutubi, Wag Kang Magpapahuli sa Mamang Salbahe ay isang political coming of age na nobela at isa ring mayaman na dokumento ng batas militar. Etsa-pwera naman ang kanyang engrandeng nobela na sinalaysay ang kasaysayan ng iba at mga taong nasa laylayan. Mga sanaysay naman sa Ilang talang luma buhat sa talaarawan ng isang may nunal sa talampakan ang nagbigay buhay sa manunulat sa likod ng mga obra; kanyang mga karanasan, hinaing, at tapang. Maganda rin ang ilan nyang tula na makikita sa librong Negros.

7. Writing Literary History: Mode of Economic Production and Twentieth Century Waray Poetry by Jose Duke S. Bagulaya. Dekalibreng kritika at pagsulat ng kasaysayan ng panulaang Waray. Walang manunulat o tulang nilagay sa pedestal. Mahusay na modelo para sa patuloy na proyekto sa pagbuo ng mapagpalayang pambansang panitikan.


8. Nickeled and Dimed by Barbara Ehrenreich. Underground journalism! Sinubukan ni Ehrenreich ang buhay minimun wage earner sa US; waitress, tagalinis ng bahay, empleyada sa Walmart. Medyo ‘modest’ pa ang suhestyon ni Ehrenreich sa huli (ang muling pagpapaigting ng mga labor unions) pero pwede na rin. Dapat may sumulat ng Filipino/Third World/Developing country version nito. Marami na ako suhestyon; call center agent, empleyado sa mall, at English tutor sa mga Korean.


9. Mga libro ni Rolando B. Tolentino. Tatlong libro ni Rolando Tolentino ang nabasa ko ngayong taon! Patuloy pa rin nya akong pinapangaha sa talas at tinik ng kanyang mga kritika. Hingil sa pelikula at media, mainam basahin ang National/Transnational: Subject Formation, Media and Cultural Politics in and on the Philippines, sa panitikan naman, ang Pag-aklas/Pagbaklas/Pagbagtas: Politikal na Kritisismong Pampanitikan, at kanyang ‘manifesto’ para sa mga guro at estudyante, Sipat Kultura: Tungo sa Mapagpalayang Pagbabasa, Pag-aaral at Pagtuturo ng Panitikan

10. Literary Theory: An Introduction by Terry Eagleton. Ke baguhan o beterano sa kritisismo at teorya, mahalaga ang libro ni Eagleton. Hindi cryptic ang panulat pero hindi ka rin naman sinusubuan. Mahusay na gabay para matutunan ang pinakamakabuluhan na potensyal ng panitikan.

11. Knife’s Edge: Selected Essays by Edel Garcellano. Isa pang beteranong kritiko, makata, at nobelista. Medyo kailangan ng practice at rereading sa umpisa, pero kung ito’y malampasan, mumultuhin ka ni Garcellano gamit ang kanyang mga banat hingil sa panitikan, pulitika, pelikula, pakikibaka, at iba pa.

12. Pasyon and Revolution: Popular Movements in the Philippines, 1840-1910 by Reynaldo Clemeña Ileto. Isa pang landmark na libro, ngayon ukol naman sa Philippine historiography. Isang importanteng ambag sa proyektong tinaguriang ‘history from below’. Kahit may mga limitasyon ang poststrukturalismo ni Ileto, nanatili itong ‘must read’ sa estudyante ng kasaysayan, panitikan, sosyolohiya, at iba pa.


13. Displaying Filipinos: Photography and Colonialism in Early 20th Century Philippines by Benito M. Vergara, Jr. Maikli, madaling intindihin, at mahusay na pagtanggol sa mga argumento tungkol sa pulitika ng photography at papel nito sa kasaysayan. Mahalagang babasahin sa panahon ng mga selfie!

U.P.C.A.T. (Roman Olivares, 2008)


Sa isang bansa kung saan naka-display ang mga diploma sa sala, kung saan mantra ang ‘kabataan ang pag-asa ng bayan’, kung saan isa pang mantra ang ‘edukasyon lang ang yaman na mapapamana namin sayo’, ang Unibersidad ng Pilipinas, bilang pinakapremiyadong pamantasan ay isang importante teksto. Isa pang mantra ang ‘UP and others’. Natural mga taga-UP lang yata ang naniniwala dito. Madalas, mas importante pa ang makapasok dito kesa maka-graduate (on time or otherwise). Ito ang tinatalakay ng U.P.C.A.T., tungkol sa dalawang magkaibigan na pinapangarap na makapasok sa unibersidad. Bago ang atake ng pelikula kasi nasa foreground ang adolescent anxieties at sa background lang ang romance. Sa tingin ko isa ito sa iilang tunay na coming-of-age Filipino films. Ang problema, nag-rely ang naratibo sa mga stereotypes regarding college; biktima ng frat hazing, mga estudyanteng nagrebelde (yung literal hindi angst lang). Ibig sabihin, kahit ibawas mo ang U.P. sa formula, buo pa rin ang kwento. Isa sigurong magandang treatment ng U.P. para sa mga future film makers ay ang nagbabagong anyo nito, na bahagyan ring ginawa ng pelikula. Ngayon, ang U.P. imbes na maging sentro ng committed scholarship ay nagiging branding nalang. Kaya ang dating ‘freedom’ na ginagamit para ibalikwas ang mga reaksyonaryong pananiniwala na kinalakihan ay ginagamit na lang ngayon para sa burgis decadence (parties, mga bisyo, pagka-arogante, postmodernism, hehe). Ang pamagat ng pelikulang ito?
S.T.F.A.P.