Shores of Miag-ao


Seated on the sand, facing the sea,
lights from the fishing boats
appear like stars
making it hard to tell where
the water ends and sky begins
and with every wave as if
the night reaches for our toes.
It was fascinating even
without beer in our veins.

I spent four years in that town
but this moment gives off
the most warmth in my
now longer February nights.

Ang Bisita


Nasasabik ngayon si K.

May bisitang makata ang campus. Naghintay pa siya ng isang oras bago magsimula ang workshop, tumambay sa mga upuan mag-isa, sinubukang magbasa at nakipaglaban sa mga lamok. Bakit kasi alas-singko pa ng hapon ang schedule. Dumidilim na at walang tao ang mga bulwagan ng gusali. Pumasok siya sa AVR. Nakaandar ang aircon. Konti lang ang mga estudyante. Mga ka-kurso din nya sa B.A. Literature ang karamihan. Mga pamilyar na mukha ang iba. Kumpleto din ang faculty ng humanities department. Napatigil si K nang makitang handa na ang bisita sa harap. Doon din ang may bakanteng upuan. Nakipangsiksikan muna siya, tumingin sa dinadaanan at iniisip na hindi sana sya masyadong pinapansin ng bisita. Nakaupo rin sya sa wakas. Puti na ang buhok ng makata. Retired na pero maaliwalas pa rin ang mukha. Naka-puting polo at maong na pantalon. May salamin pero hindi sinusuot, nakakwintas. Katamtaman ang tangkad, medyo malaki ang tyan.

Nagsimula na.

Introduction of the speaker. Taga-Leyte, retired na professor, sumusulat sa dalawang wika. Isang libro ang mga tulang Waray, pitong libro ng mga tulang Ingles. Pinanganak sa Iloilo, taga-Pavia ang nanay. Huminga ng malalim si K. Sana hindi ang tula nya ang unang isasalang. Alam na nya ang takbo ng mga workshop na ito. Konting lecture kuno. Tsaka ang madalas madugong paggisa sa mga obra. Ang pinadala nyang tula ay social commentary. Masaya to mamya, double-trouble. Siguradong syang puro mga tula ng kasawian ang pinadala ng iba. Nagsalita na ang bisita.
Disappointed daw sya.

Hilaw na hilaw ang mga tulang pinadala namin. Hindi pa kami handa sa isang writing course kaya naghanda nalang sya ng isang reading course. Wala kaming kapit sa wika at porma. Sa madaling salita, sa tradisyon ng panulaan. Pinamigay ang handouts. May mga lumang kanta/tulang Hiligaynon. Pinakanta. Pinabasa. Pinabilang ng syllables. Pinahanap ng mga tugma.

Isang tula ni e.e. cummings.

Tanungan. Bakit ganyan? Bakit ganyan ang pagkasulat? Ano ibig sabihin nito? Ano ang epekto? Pinagalitan ang isang kasama ko.

Over-reading daw.

Tumawa ako pero mahina lang. Tuloy ang pasyon. Wala nang oras. Nagbasa sya ng isang tula nya tungkol sa pinsala ni Bagyong Yolanda sa Tacloban. Tahimik. Madamdamin ang pagbasa. Binaba ang papel, tumingin sya sa amin. Tapos na pala. Palakpakan. Huling payo: gusto nyong sumulat? Matuto munang magbasa.

Palakpakan.

May pahabol. Alamin ang tradisyon na pinagmulan. At para na rin may bumili ng mga libro namin. Tawanan.

Tumawa si K pero mahina lang.

Tatlong araw bago


Tatlong araw bago
ang pagtatapos
tinanong ko ang
nag-iisa kong
kasama sa kurso kung
ano pa problema,
“Ayos na barong mo? Yung long-sleeves
para sa baccalaureate?
Pwede kitang
pahiramin.”
Diretso nya akong
sinagot, “Wala pa nga.
Kaya hindi na
ako pupunta. Nabigay ko na ang liham
kanina.” Biglang nawala
ang mga eksenang paulit-ulit
na pinapatugtog sa kamalayan,
binubuo ng mga iyakan,
pagkuha ng mga litrato,
at pag-usal ng mga pangungusap tulad
ng ‘sa wakas’,
‘natapos din’,
at ‘ang bilis ng panahon’.

Paparatangan ko sana syang
KJ, o papagalitan bakit
hindi nya sinabi agad
Pero naisip ko, magkano
ba ang sablay? (950 sa hindi nakakaalam)
ang pamasahe papunta
sa liblib na pamantasan?
ang presyo ng munting
salo-salo?
Apat na taon naming pinaghirapan
ang pag-aaral, pero sobra-sobra
pa ang kanyang ginapang.

Habang ako’y nanlulumo,
saka nya dinugtungan,
“Uy, biro lang! Salamat sa
mga mabubuting tao,
may magagamit din
akong barong at sablay…
hahaha,
pero wala pa akong long-sleeves.
Pahiram naman.”
“Gago ka,” mangiyak-iyak
na ako, “punta ka lang sa bahay,
Pili ka doon.”
“Sige, bukas. Mga alas-onse, para
doon na rin ako magtanghalian.
hahaha.”
Huminga ako ng malalim,
salamat at
wala nang problema.

Wala nang problema?
hahaha

Dagli 003


Sabi ni Hemingway, dapat ginagawang disiplina ang pagsusulat. Hindi pwedeng kung kailan lang may inspirasyon. Walang may mangyayari sayo kung ganun. Dapat araw-araw may sinusulat ka. Kahit hindi seryoso basta sumusulat. Kwento mo sa sarili mo kung ano ang nangyari sa araw mo. mga problema mo, gusto mong mangyari. Dapat may desenteng pwesto, walang distraksyon. Dapat may mga minimun words para disiplina. Kung wala talaga, simple lang payo niya. Sumulat ka lang ng isang totoong pangungusap. Walang pinapaliwanag kundi katotohanan. Nagustohan ko si pareng Ernest kasi simple ang mga kwento nya, at pangungusap. Pero kung pagtyagaan mo talaga, maliligaw ka rin. Binabasa ko ngayon ang libro nyang A Moveable Feast, memoir daw nya tungkol sa panahon na kinalagi niya sa Paris. Dito ko nakuha ang ewan na payo tungkol sa isang totoong pangungusap kada araw. Kung kailan sya namatay saka lang nalathala ang librong ito. Kasi huli na nya itong sinulat. Wala na sya sa Paris. Ibang klase. Parang work of fiction na. Dreamy ang Paris na binibigay nya sa akin. O ang Paris na kanyang kamalayan, isang kamalayan ng matandang manunulat na kalaunan ay papatayin ang sarili nya. Natakot ako baka ito rin ang mangyayari sa Miag-ao dahil sa pinagsusulat ko. Hindi mo na mararanasan ang lugar sa kung ano sya, kundi ayon na lang kung ano sya para sa iba. Mga Amerikano lang naman ang mahilig magromansa sa Paris. Mga dayo. Tulad ko. Ang mga dayo ang mahilig bumuhay ng mga lugar. Lahat tayo lumalaki sa paniniwalang may isang lugar sa labas ng ating kinalakihan na mas makapagbibigay ng kahulugan sa buhay natin. Pagdating doon, madidismaya tayo kasi wala naman palang pinagkaiba ang mga lugar sa mga tula kesa sa mga lugar na hindi ginagawan ng tula. Pero ayaw natin magpatalo sa payak na realidad. Basa parin ng tula o kwento, kinig ng mga awit, nood ng mga pelikula. Mahirap tandaan na bilog ang mundo. Walang mga sulok, tuluyan. Ang laki yata ng ulo ko ah. Hemingway na agad. Sabi nya araw-araw. Sabi ko seseryosohin ko to ngayong taon. Ako pa lang mag-isa sa kwarto, bukas pa malamang darating ang room mates ko, nakatayo pa ang tatlong kama. Ibang klase. Unang araw pa lang palpak na. Mabuti nga.

Dagli 002


Sasakay na sana ako ng traysikel kanina pabalik sa dorm nang kinausap ako ng isang lalaki. Namumukhaan ko sya pero nakalimutan ko ang pangalan. Si Manong Cesar pala. Nakikipagkwentuhan sya sa ibang drayber ng traysikel. Nakilala ko si Mang Cesar mga dalawang taon na rin ang nakalipas. Malaki ang tinulong nya sa amin noong sa baranggay kami nila inaassign para sa CWTS. Nakitulog pa kami sa baranggay hall nila. Pinagtripan pa mga kaklase kong sosyalan at balisa. Mga kwentong aswang daw. Mag-ingat daw kami. Dinidiskitahan ang mga dayo. Alam naman naming pinagtitripan lang kami pero takot na takot ang dalawa sa kagrupo ko. Kasama si Mang Cesar si Kagawad Lando at ang asawa nitong buntis. Hindi pa gaanong malaki. Kinamusta ko ang mga nakilala namin doon. Mga bata, mga magsasaka. Ayos naman daw ang buhay. Ganon pa rin. Kinamusta ko rin si Kagawad Lando at ang asawa nito. Patay na raw si Pilar. Hindi kinaya ang panganganak. Lalong bumabaw ang takot ng ilan sa amin noong gabing ‘yon. Humingi ako ng pasensya at nagpaalam.

Dagli 001


Naging interesante lang ang pananatili ko sa Miag-ao noon makilala ko si Emily. Taga-Miag-ao at Psychology ang kinukuha. May ilang buwan din kaming nagkasama sa cheering. Gabi-gabing practice hanggang alas-dies. Akala ko hindi ako makakaahon sa gawain sa college. Langhiya ang dami ko pa lang bakanteng oras. Isang hapon, napadpad ako sa Brgy. H. Ang baranggay pagkatapos ng tulay. Pauwi na sana ako. Mga alas kwatro. Naglalakad ako papuntang highway para mag-abang ng traysikel pabalik sa dorm. Nakasalubong ko si Emily na nakapambahay. Litong-lito. Hindi nakapaniwala sa daan ako. Tinanong ako anong ginagawa ko doon. Sabi ko may pinuntahan na kamag-anak. Ganon ba, sabi nya. Aalis na ako nang niyaya nya akong pumunta sa tulay. Oo, sa tulay. Sabi ko bakit. Wala. Nakapunta ka na ba doon? Hindi pa. Maliit lang ang tulay. Dalawang lanes at may daanan ang mga tao sa gilid. Masikip. Kinakabahan nga ako minsan kasi sabay-sabay dumadaan ang mga jeepney, bus, truck, at traysikel dito. May bakal na pondasyon ang tulay. Sa kaliwa nito, makikita ang mga bundok sa isang magandang eksena. Nakakabalisa tuwing sa jeepney ako, dadaan dito, at ilang segundo lang tapos na ang tanawin na to. Sa susunod naman na byahe. Nakakamangha pero hindi naman yung high na high. Maya’t maya may dumadaan at siempre nakaharang kami sa daanan ng mga tao. Sabi ko ano ginagawa natin dito. Wala, sabi nya. Masdan mo ang ilog. Tumingin ako sa ilalim at medyo natutuyo ito. Maraming bato. Sa sobrang tuyo ng ilog, may mga matataas na damong tumutubo sa gilid nito. Sabi ko ano ngayon. Wala. Sumagi na ba sa isip mong tumalon sa mga tulad nito. Lintik. Medyo kinakabahan ako. Bakit? Wala lang, sabi nya. Ano kaya pakiramdam ng hangin ilang sandali bago ka mamatay. Ewan. Kung gusto mo, payo ko, mag zipline ka o bungee jumping. Thrill lang pala hanap mo. Gago iba yan. Sinasadya mo yan eh. Ginastosan mo pa. Gusto ko yung hangin na namararamdaman ng taong sumuko na sa buhay. Tinignan ko lang sya. Paano kaya, tuloy nya, habang nahuhulog ka, biglang nagbago ang isip mo. Ewan sabi ko. Walang kwenta, sabi ko, bakit mo ba ako dinala dito. Sumama ka naman sabi nya.